پايش اعمال خود،هر روزه كن/ گر بدى دارى، ز بدها توبه كن/ ور به خوبى بگذراندى روز را/ اين روش در زندگى مستوره كن/ راه رفعت، پايش دائم بود/ ضعف را با قوت خود چاره كن…پایش(اسم از مصدر پائیدن)به معناى نظارت، نگهبانی، مراقبت، مواظبت، چشم برنداشتن و محاسبه است.در مديريت،پايش به معناى نظارت ﻣﺴﺘﻤﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎست كه ﺗﻨﻬﺎ ﺭﺍﻩ ﻛﺴﺐ ﺍﻃﻼﻉ ﺍﺯ ﻣﻴﺰﺍﻥ ﺩﺳﺖ ﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﺍﻫﺪﺍﻑ ﺍﺳﺖ و هشیاری از وضعیت یک سامانه یا پدیده از راه مشاهده دگرگونی هایی است که ممکن است با گذر زمان در آن سامانه یا پدیده رخ دهد.پايش هم جنبه فردى دارد و هم سازمانى و اجتماعى.در جنبه فردى توصيه شده ايم در پايان هر روز خود را پايش كنيم و به نقد و ارزيابى رفتارهاى روزانه خود بپردازيم:”سزاوار است كه انسان،در شبانه روز ساعتى فارغ البال به نظارت ومحاسبه خويش بپردازد و ببيند كه به نفع يا ضرر خويش چه كارهايى را در شب و روزش انجام داده است١”…
اين موضوع پايش ،نظارت و محاسبه چنان مهم است كه ابزار رشد شمرده شده زيرا تغيير بينش و رفتار و عملكرد، منوط به اين شناخت از وضعيت حال است.نبايد دو روز انسان مساوى باشد:”كسى كه دو روزش با هم برابر باشد، زيان كار است؛ كسى كه امروزش بدتر از ديروزش باشد، از رحمت خدا به دور است؛كسى كه رشد و بالندگى در خود نيابد، به سوى كاستىها مىرود و آن كه در راه كاستى و نقصان گام بر مىدارد مرگ برايش بهتر از زندگى است٢”.به همين دليل در روايات ما، فصلى به همين پايش و محاسبه اختصاص يافته است٣.بعضى از توصيه ها در اين موضوع:”شب هنگام كه در بستر خواب قرار گرفتى،بنگر كه غذايي كه خوردى از چه راه به دست آوردى[حلال بوده يا حرام] و در روزت چه كارهائى انجام دادى،به ياد آور كه خواهى مرد و معادى خواهى داشت٤”؛” از ما نيست كسى كه خويشتن را هر روز پايش نكند،اگر كار خيرى كرده آن را افزون كند و حمد خدا بجا آورد و اگر كار شرّى انجام داده استغفار و توبه نمايد٥”…
هرجامعه اى نيز براي پيشرفت نياز به پايش دارد؛اين پايش و محاسبه ابزارهائى دارد كه در قوانين كشورهاى قانونمند، پيش بينى شده است مثل سازمان بازرسى و ديوان محاسبات و انجمن هاى حسابرسى و…يكى از اين ابزارها ، رسانه ها هستند كه برنامه ها و عملكردها را مانيتور و پايش مى كنند كه اگر اين كار با دقت و كارشناسى واقعى انجام شود به اصلاح فرايندها بسيار كمك مى كند، بلكه بايد گفت از الزامات زندگى فعلى محسوب مى شوند.اين رسانه ها هستند كه از طريق گزارشگران خويش عملكردها را بدون وقفه رصد مى كنند و توليد خبر مى نمايند و البته خودشان هم بايد به نوعى پايش شوند كه تحت تأثير جريان قدرت،فاسد نشوند و از ماموريت اصلى خود دور نگردند.پيشرفت تكنولوژى رسانه اى و اطلاع رسانى و كاربرد نرم افزارها و سخت افزارها و به همراه مغزافزار كارشناسان،شرايطى فراهم آورده كه حتى مى توان،همه افراد جامعه را به اركان اصلى پايش عملكرد دولت ها،سازمان ها و شخصيت ها،تبديل نمود و اطلاع رسانى لحظه اى و جهانى داشت…
بدين ترتيب،پايش و محاسبه اعمال،ابزارى است براى اصلاح رفتارهاى فردى و اجتماعى و راهى به سوى كمال و رشد و بزرگى.يكى از عوامل مؤثر معنوى در اين زمينه، ناظر دانستن خدا و اولياى او بر كارهاى خويش است كه مى تواند در نوع عملكردها تأثير گذار باشد. قرآن مى فرمايد:”آيا او نمى داند كه خدا او را مى بيند؟!”(ألم يعلم بأنّ الله يرىٰ٦) و فرشتگان او همه اعمالش را مانيتور مى كنند و مى نويسند؟!(وإن عليكم لحافظين،كراماً كاتبين٧)…حكايت جالبى آورده اند:گويند يكى از شاعران به نام حاجب بروجردی قصیده ای زیبا در مدح امیر المومنین، علی (ع) مى سرايد كه به اشتباه باور به شفاعت ايشان را به تجرى بر گناه تفسير مى كند و مى گويد:حاجب، اگر محاسبه حشر با علی است/ من ضامنم که هر چه بخواهی گناه کن! همان شب در عالم رویا مولا علی بن ابیطالب (ع) به خواب ایشان آمده و فرمودند:ای حاجب ! هم بیت اول و هم بیت دوم تو ایراد دارد.حاجب عرض می کند:یا مولا شعر برای شما و در مدح شماست! حضرت می فرماید شعرت را این گونه اصلاح كن: حاجب، یقین محاسبه حشر با علی است/ شرم از رخ علی کن و کمتر گناه کن… !
—————————-
١.اميرمومنان(ع):مستدرك الوسائل،ج١٢،ص١٥٤،ح١٣٧٦١.
٢.امام كاظم(ع):بحارالأنوار، ج ٧٨،ص٣٢٧.
٣.”باب محاسبة النفس فى كل يوم”،مستدرك الوسائل،ج١٢ و بحارالانوار،ج٧٠و٧١… و ساير متون روائى.
٤.امام صادق(ع)،بحارالانوار: ٧١ / ٢٦٧ / ١٧، دعوات الراوندي: ١٢٣ / ٣٠٢.
٥.امام كاظم(ع)، الاختصاص:٢٦.
٦.سوره علق،آيه١٤.
٧.سوره انفطار،آيات ١٠و١١.