“خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون آورد در حالىكه هيچ چيز نمىدانستيد؛ و براى شما گوش و چشم ها ودل ها قرار داد، شايد شما شكرگزارى نمائيد”(وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)١.چشم و گوش و عقل،ابزارهاى شناخت هستند و از طريق آنهاست كه يادگيرى در ما، شكل مى گيرد.نخست كه از مادر زاده مى شويم،هيچ نمى دانيم اما با اين ابزارها، كم كم از محيط و والدين و معلمان، مطالبى مى آموزيم.اگر چراغ عقل در وجود ما خاموش باشد، علم نيز به دست نمى آيد. علم خود متکی به عقل و محصول تعقل و اندیشه است. کسی که از قوه عاقله خود که هدیه الهی است بهره نمی برد، شناختش همراه بصیرت و سنجش نیست، عالم نیست؛ کسی که تعقل نمی کند فاقد علم است و آثار و برکات علم به او نمی رسد. پیامبر(ص) فرمودند: “همه نیکی ها به وسیله عقل درک می شوند”(انّما یدرک الخیر کله بالعقل)٢؛بنابراین علم باید با تعقل همراه باشد…
امام ،همچنين مردم را به درایت و اندیشیدن دعوت می کند:”بر شما باد انديشه و تعقل نه نقل قول و روايت(علیکم بالدرایات لا بالروایات)٨ ؛ و نیز فرمود: “چشم نداشتن ، آسان تر از نداشتن بصيرت است”(فقد البصر اهون من فقد البصیرة)٩؛ و”عقل،مركب علم است”( العقل مرکب العلم)١٠، زیرا علم بدون عقل پیشرفت و حرکتی ندارد.امام صادق (ع) فرمود:” پشتوانه انسان عقل است، و هوشمندی و دانایی و حافظه و دانش از عقل است. و چون عقل انسان او را پشتیبانی کند عالم، حافظ، زیرک، هوشمند و دانا می شود و انسان به وسیله عقل کمال می یابد و عقل راهنمای او و بیناکننده او و کلید کار اوست”١١.عقل، چنان اهمیت دارد که بدون آن نمی توان در آیات خداوند انديشيد:”شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید، و ستارگان به فرمان او مسخر شده اند. مسلماً در این امور برای مردمی که تعقل می کنند نشانه هاست”١٢؛و “یک ساعت اندیشیدن از عبادت یکسال بهتر است”١٣؛زيرا تفكر، عامل بينائى و بصيرت است…
اين دو چراغ(عقل و علم) را هماره بايد روشن نگهداشت:در روشناى عقل،به سراغ علم نافع رفت و با علم نافع،راه سعادت را پيدا كرد و پيمود.اين دو در هم تأثير و تأثر دارند.هم عقل،به علم كمك مى كند و موجب افزايش آن مى شود و هم علم،عقل را افزون مى نمايد.كاركرد هاى متفاوتى كه عقل در انسان ها دارد كه شامل روشنگرى ،قضاوت،تحذير،تحريض و تأييد و…است موجب مى شود مفاهيم علمى،سنجش و ارزيابى و تاييد يا تكذيب شود. هرگاه کسی در رتبه ای از مراتب عقل باشد و به ندای عقل خویش پاسخ مثبت دهد و به تفکر و تعلم بپردازد، علم او در ترفیع رتبه عقل و توانایی خرد او مؤثر خواهد بود؛ زیرا با وجود علم، عقل فضای بازتری برای اندیشه خواهد داشت و بر افزایش علم خود تواناتر خواهد گشت. این تأثیر علم، چیزی است که بالندگی و زایندگی عقل و دانش انسان را موجب می شود. خداوند در سوره «عنکبوت» کسانی را که غیر خدا را دوست خود می گیرند به عنکبوت تشبیه فرموده است که «خانه اش سست ترین خانه هاست»، آنگاه می فرماید:این مَثَل ها را برای مردم می زنیم ولی جز دانشوران آنها را در نیابند و تعقل نكنند(وَ تِلْک الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما یعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ)١٤…
————————-