“سزاوار نیست كه همه مؤمنان (به جهاد) رهسپار شوند؛ پس چرا از هر گروهى از ایشان ، دستهاى كوچ نمىكنند تا در دین فقیه و عالم شوند و هنگامى كه به سوى قوم خویشباز گشتند، آنان را بیم دهند تا شاید آنان (از گناه و طغیان) حذر كنند”١.اين آيه صراحتاً هجرت علمى را براى آموزش و هدايت مردم الزامى مى شمرد و حتى اجازه مى دهد عده اى كه براى اين كار مناسب هستند به ميدان جهاد نروند و به جاى آن سفر كنند و نزد عالمان روند و علم شريعت آموزند و سپس نزد قوم و مردم خود بازگردند و آنها را هدايت نمايند و از امورى كه خلاف شريعت است، بازدارند و هدايت كنند. بنابر اين باید از هر منطقه، افرادى براى شناخت اسلام به مراكز علمى بروند تا در همه مناطق، عالم دینى به مقدار لازم حضور داشته باشد. دانشمندى كه كوچ علمى نكند، چگونه خواهد توانست دانش دين را به طور كامل بياموزد؟امام در باره كسى كه در خانهاش نشسته بود، فرمود:او چگونه فقيه دينى خواهد شد؟!٢
فقه، علم دين است كه هم شامل اصول و مبانى دين است و هم احكام و امور تشريعى.اين دانش آن چنان مهّم است كه رسول خدا(ص) در هنگام بدرقه على(ع) به سفر یمن، به او فرمان داد فقه را به مردم را بياموزد(فقّههم فى الدین)٣ و او را چنین دعا كرد: خدايا او را در دين فقيه و عالم قرار ده(الّلهم فقّهه فى الدین)٤با آنكه وى فقیه ترین و آگاه ترين و عالم ترين مردم نسبت به مبانى دين بود.اميرمومنان نيز به فرزندش توصيه نمود: در دين،عالم و فقيه باش كه فقيهان و عالمان دين،وارثان پيامبران هستند(تَفقَّه فىالدّین فان الفقهاء ورثة الانبیاء)٥.امام حسین(ع) نیز شب عاشورا در جملاتى خداوند را چنین ستود: “حمد خدایى كه ما را فقیه در دین قرار داد”٦.تفقّه در دین و آموزش آن به مردم، واجب كفائى است يعنى بر همگان واجب است به آن قيام كنند اما اگر به قدر كفايت،عده اى به اين كار قيام نمودند،تكليف از ديگران ساقط مى شود.هجرت اول به مراكز علمى است و هجرت دوم بازگشت به منطقه خود و تعليم مردم. بنابر اين ماندن در حوزه ها جايز نيست و بايد به مراكز نيازمند به عالم، بازگشت…
از امام صادق(ع) پرسیدند: اگر براى امام حادثهاى اتفاق افتاد(و دسترسى به او ممكن نبود)، تكلیف مردم چیست؟ امام این آیه را تلاوت فرمود كه از هر شهر و طایفهاى باید براى شناخت امام حركت كنند٧…تحصیل علم محدود به دوره سنی خاصی نیست، بلکه لازم است انسان در تمام طول عمر در پی تحصیل دانش باشد، پیامبر اکرم (ص) فرمود: “زگهواره تا گور دانش بجوى”٨؛ و تحصیل علم هم ، محدود به مکان خاصی نیست، بلکه اگر لازم است برای تحصیل دانش به دورترین نقطه عالم سفر کند باید این سفر را داشته باشد، پیامبر اکرم (ص) فرمود: “در جستجوى دانش برآئيد حتى اگر در چين باشد”٩؛و نيز:”حکمت و دانش حکیمانه، گمشده مؤمن است هر جا که آن را یافت، دریافت می کند”١٠؛ و نيز:”حکمت گمشده مؤمن است پس حکمت را فراگیرید گرچه از اهل نفاق باشد”١١و نيز: “حق را از اهل باطل اخذ کنید و باطل را از اهل حق دریافت نکنید، نقاد سخن باشید؛بنگر چه مى گويد و ننگر كه مى گويد١٢. علی (ع) فرمود:”حکمت را فرا بگیرید اگرچه از مشرکین باشد”١٣…
نکته مهم ديگر،توجه به علم نافع براى جامعه است؛ یعنی انسان باید عمرش را صرف تحصیل علمی نماید که برای او و جامعه سودمند باشد و از علمی که ثمره و نتیجه ای نداشته باشد، اجتناب کند؛و اين علم،منحصر به علوم حوزوى نيست بلكه تحصیل هر علمی است که برای انسان و جامعه انسانی سودمند باشد، چه علوم انسانی باشد و چه علوم تجربی.پيامبر(ص)فرمود:”علم دو گونه است:علم اديان و علم ابدان(العلم علمان،علم الاديان و علم الابدان)١٤. از این رو حضرت امیر (ع) در نهج البلاغه ضمن بیان اوصاف و ویژگی های پرهیزکاران فرمود: “پرهیزکاران گوش های خود را متوجه دانشی می کنند که برای آن ها سودمند باشد(وقفوا اسماعهم على العلم النافع لهم)١٥ و پیامبراکرم (ص) فرمودند: از علم بدون سودمندی به خدا پناه ببریم (نعوذ بالله من علم لاینفع)١٦و” خدايا، از علمى كه سودى نمى رساند به تو پناه مى آورم”(اللهم انی اعوذ بک من علم لاینفع)١٧…
———————-
١.توبه/١٢٢.
٢. تفسير كنزالدقائق،ذيل آيه ١٢٢سوره توبه.
٣. مستدرك الوسائل، حدیث٣٦٣٦٩.
٤.بحار، ج٦٦،ص٩٢.
٥.بحار، ج١،ص٢١٦.
٦.موسوعة كلمات الامام الحسين(ع).
٧.کافى،ج ۱،ص ۳۷٨، ح ۱؛نورالثقلین،ج ۲،ص ۲۸۲- ،ح ۴۰۴.
٨.نهج الفصاحة، ج٢،ص٦٦٥.
٩.بحارالانوار، ج١،ص١٨،وسائل الشيعه،ج٢٧،ص٢٧.
١٠.بحارالانوار، ج٢،ص١٠٥.
١١. همان، ص٩٩.
١٢.همان.ص٩٦؛کنزالعمال، حدیث٤٢٢١٨.
١٣.بحارالانوار،ج٢،ص٩٧.
١٤.بحارالانوار،ج١،ص٢٢٠
١٥.نهج البلاغه، خطبه متقین.
١٦. بحارالانوار، ج٢،ص٣٢.
١٧.کنزالعمال، حدیث٣٦٠٩.
