أُمّت

 

 

“همانگونه (كه پيامبران پيشين را فرستاديم) تو را در ميان أُمّتي فرستاديم كه پيش از آنها أُمّت هاي ديگري آمدند و رفتند، تا آنچه را به تو وحي نموده‏ ايم بر آنها بخواني” (كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ…١).امّت، به معناى ملت و مردم و هموطن و گروه همبسته يا همسان در زمان و مكان يا دين گفته شده است. بر این اساس به پیروان یک دین و آیین بر اثر همسانی در دین، امّت می‌گویند و به مردمی که همزمان با یکدیگر در یک قرن یا در منطقه‌ ای از زمین زندگی می‌کنند یا گروهی از مردم که دارای عملکرد یکسان‌اند،يا زبان مشترك دارند،يا ملت به مفهوم يك كشور هستند،امّت اطلاق می‌شود٢(چنانچه سازمان ملل متحد را “مُنظّمة الأُمَمُ المُتّحِدَة”و ملت عرب را “الامّة العربيه” خوانده اند).واژه امّت ، ۶۵ بار در قرآن آمده است که ۵۲ مورد آن به صورت مفرد (امّت) و ۱۳ مورد به صورت جمع (اُمَم) است… 

كاربرد “امّت” در قرآن بیشتر به معنای همسانی در دین و آیین و همسانی زمانی و مکانی آمده است:”پروردگارا  ما را از تسليم شدگان خويش قرار ده و از ذريه و نسل ما نيز امتى مسلمان پديد آور”( رَبَّنا واجعَلنا مُسلِمَینِ لَکَ ومِن ذُرِّیَّتِنا اُمَّةً مُسلِمَةً لَکَ٣) ؛ و نيز:”اگر خدا مى خواست،شما را امت واحده قرار مى داد( ولَو شاءَ الله لَجَعَلَکُم اُمَّةً واحِدَةً٤) يعنى مى توانست از روى اجبار شما را يك امت واحد مى نمود ولى بناى خدا بر اجبار نيست و به شما اختيار داده كه خود تلاش كنيد و با اراده خود،امت واحده شويد. همچنين فرمود:”اين أمتى است كه براى اوست آنچه به دست آورده و نيز براى شماست آنچه كسب مى كنيد( تِلکَ اُمَّةٌ قَد خَلَت‌لَها ما کَسَبَت ولَکُم ما کَسَبتُم٥) و نيز فرمود:”براى هر أمتى ،أجلى است،وقتى فرارسد،نه ساعتى تاخير و نه ساعتى پيش مى افتند( لِکُلِّ اُمَّة اَجَلٌ فَاِذا جاءَ اَجَلُهُم لا یَستَأخِرونَ سَاعَةً و لا یَستَقدِمون٦) و نيز:”در هر أمتى،رسولى برانگيختيم كه مردم را به عبادت خدا دعوت مى نمود” ولَقَد بَعَثنا فی کُلِّ اُمَّة رَسولاً اَنِ اعبُدُوا الله٧)…

مواردى هم در قرآن مى يابيم كه أمت ، به گروهی خاص (از پیروان یک دین یا یک عصر به سبب همسانی در نوع خاصی از عملکرد یا رویکرد فکری)، اطلاق شده است،مثل امت ميانه رو(أمت مقتصده)،امت دعوت كننده (يدعون الى الخير) در اين آيه ها: “از ميان ايشان،أمتى ميانه رو بود ولى بيشتر آنها به كارهاى زشت مشغول بودند(مِنهُم اُمَّةٌ مُقتَصِدَةٌ و کَثیرٌ مِنهُم ساءَ ما یَعمَلون٨) و درباره گروهی از مسلمانان که می‌بایست به امر به معروف و نهی از منکر اهتمام ویژه‌ای ورزند امّت آمِر به معروف و ناهی از منکر بکار برده است:”بايد از شما،أمتى باشند كه مردم را به سوى خير دعوت كنند و امر به معروف و نهى از منكر نمايند( و لتَکُن مِنکُم اُمَّةٌ یَدعونَ اِلَی‌الخَیرِ و یَأمُرونَ بِالمَعروفِ و یَنهَونَ عَنِ‌المُنکَرِ٩). از عبارت”منكم” معلوم مى شود اين أمت به معناى همه مردم نيست زيرا همه نمى توانند داعى و مبلغ باشند و بعضى از آنها مى توانند چنين باشند لذا فرمود:لازم است أمتى از شما به اين وظيفه بپردازند…

يك مورد هم واژه أمت براي ساير مخلوقات و پرندگان به كار رفته است:موجوداتى كه روى زمين حركت مى كنند و پرندگانى كه با دوبال خود پرواز مى نمايند ،مثل شما امت هائى هستند!”( و ما مِن دابَّة فِی‌الاَرضِ ولا طئِر یَطیرُ بِجَناحَیهِ اِلاّ اُمَمٌ اَمثالُکُم١٠) كه مقصود از امّت در آنها، همسانی قهری جنبندگان يا پرندگان است١١. موارد معدودى هم أمت به معناى پاره اى از زمان،آمده است:” آنكس (از زندانيان)كه نجات يافته بود،وبعد از أمتى(زمانى) به ياد آورد گفت من از تعبير آن خواب،شما را آگاه خواهم نمود(و قالَ الَّذی نَجا مِنهُما وادَّکَرَ بَعدَ اُمَّة اَنَا اُنَبِّئُکُم بِتَأویلِهِ١٢)و نیز آیه “واگر عذاب آنها را براى امتى كم شمار(زمانى كم شمار) به تأخير اندازيم(ولَئِن اَخَّرنا عَنهُمُ العَذابَ اِلی اُمَّة مَعدودَة١٣)كه امّت در اين دو آيه به معنای پاره‌ای از زمان (سالها) آمده است.خوب است اشاره كنيم  گاهى هم دو واژه “قريه”و”قرن” به معناى أمت به كار رفته اند١٤:”و چه تعداد قريه هاى ظالم كه آنها را نابودكرديم و به جاى آنها قوم ديگرى را ايجاد نموديم”(وکَم قَصَمنا مِن قَریَة کانَت ظالِمَةً و اَنشَأنا بَعدَها قَومًا ءاخَرین١٥) و آیه “آيا موجب هدايت نشد براى آنها كه چه تعداد از قرون پيشين(امت هاى پيشين) را كه در خانه هاى خود زندگى مى نمودند،(به عذاب دچار نموده و)هلاك كرديم”؟!(اَفَلَم یَهدِ لَهُم کَم اَهلَکنا قَبلَهُم مِنَ القُرونِ یَمشونَ فی مَساکِنِهِم١٦) …

——————