در اثبات باورها و مبانى شريعت، نصّ قرآنى و روائى لازم است.نصوص قرآنى در مورد امام و امامت بسيارند كه به بعض از مشهورات آنها اشاره خواهيم نمود همچون آيه ولايت، آیه اولی الامر، آیه تبليغ، آيه تطهير، آيه اكمال، آيه انذار؛ آيه اوتواالعلم،آيه راسخون، آيه صادقین،آیه خیر البریه و…كه به اين نصوص خواهيم پرداخت و ابتدا به “آيه ولايت” مى پردازيم: “منحصراً ولیّ شما، فقط خدا و رسول خدا هستند و کسانی که ایمان آوردند و اقامه نماز کردند و در حال رکوع ، زکات دادند”(اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ)١.این آیه در شأن حضرت علی(ع) نازل شده كه انگشترى خويش را در حال نماز و در حالت ركوع به فقير بخشيدند.تمام تفاسیر شیعه بر این موضوع و اين واقعه اتفاق نظر دارند و در میان اهل سنت نیز برخی از علما مانند قاضی ایجی در کتاب مواقف تصریح کرده‌اند که مفسّران بر نزول این آیه در شأن حضرت علی (ع) اجماع دارند٢.جرجانی در شرح مواقف،سعدالدین تفتازانی در شرح مقاصد و علامه حلی در شرح تجرید نیز بر این اجماع تاكيد كرده اند٣…
بر اساس روایات، روزی فقیری وارد مسجد پیامبر(ص) مى شود و تقاضای کمک مى کند اما کسی چیزی به او نمى دهد. او دست خود را به آسمان بلند کرده و مى گويدگفت: «خدایا! شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم؛ ولی کسی به من چیزی نداد. در همین حال، علی(ع) که در حال رکوع بود، با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد؛ فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست ایشان بیرون آورد و این آیه نازل شد٤.شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذی‌الحجه دانسته است٥.مفسران قرآن تاكيد كرده اند كه کلمه «اِنَّمَا»در آيه ولايت،دلالت بر انحصار و تخصیص دلالت دارد؛ یعنی ولایت بر مسلمانان مخصوص خدا و پیامبر خدا و مؤمنانی است که در آیه توصیف شده‌اند. زمخشری در این زمینه گفته است كه:معنای «انما» این است که موالات و ولايت مخصوص کسانی است كه که در آیه ذکر شده‌اند(وَ مَعْنَی “اِنَّمَا” وُجُوبُ اِخْتِصَاصِهِمْ بِالْمَوالَاةِ)٦…
اما معناى ولايت و ولىّ در آيه ولايت ،سرپرستی و صاحب اختیار بودن است؛چنانكه در تعریف ولیّ گفته اند :ولیِّ یتیم، کسی است که عهده‌دار کار یتیم است؛ولىّ كودك،سرپرست اوست؛ولىّ زن،شوهر اوست كه قيمومت دارد و به امور او قیام می‌کند٧.ولايت خداوند بر مومنان (اللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ)٨ و ولايت پيامبر بر مومنان(النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ)٩ نيز به همين معناست؛ يعنى خدا و پيامبر،صاحب اختيارند تا امور مومنان را سرپرستى نمايند.در آيه ولايت،علاوه بر ولايت و سرپرستى خدا و پيامبر، سرپرستى على(ع) را (كه در حال ركوع ،زكات داد)در رديف سرپرستى خدا و پيامبر، تثبيت مى كند.همين ولايت را پيامبر(ص)در غدير به فرمان الاهى براى على(ع)و امامان بعد از او، ابلاغ نمود و فرمود:”من کنت مولاه فعلیّ مولاه اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه”١٠.بنابراين ترجمه ولىّ در آيه ولايت به معنائى جز سرپرستى به قرينه هاى ياد شده،درست نيست و اگر دوستى يكى از معانى ولايت هم باشد در اين آيه در ذيل ولايت خدا و رسول كه سرپرست مومنان هستند قرار مى گيرد و طبيعتا اين نوع سرپرستان را دوست هم مى داريم…
خود على(ع) نيز در ضمن احتجاج ها، بر حقانیت خویش ،به این آیه استناد کرده است و علماى شيعه چون ابن بابویه از عالمان شیعه در کتاب کمال‌الدین١١و ابراهیم بن محمد جوینی از عالمان سنی در کتاب فرائد السمطین١٢ استناد آن حضرت به آیه ولایت را نقل کرده‌اند؛ ضمن آنكه خود ايشان؛ از جمله ناقلان این روایت از پيامبر(ص)در اسناد روائى فريقين به شمار می‌روند که خود به منزله استدلال به اين آیه در مورد ولايت است١٣.اما اينكه توجه به فقير در حال نماز چگونه با توجه امام به خدا ،قابل جمع است گفته مى شود پرداختن به زكات در حال نماز،انجام عبادتى در ضمن عبادتى ديگر است و توجه به آنچه رضاي خدا و عبادت است با روح نماز و عبادت،سازگارى دارد١٤و انفاق انگشتر در حال نماز،مبطل عمل نيست زيرا فعل كثير محسوب نمى شود و فقهاى شيعه و سنى آن را مبطل نماز نمى شمرند.اطلاق زكات هم در اين آيه بر زكات استحبابى بلا مانع است چنانكه واژه نماز هم نماز استحبابى را در بر مى گيرد و هم نماز واجب را١٥.لذا آيه ولايت،نص محكمى بر امامت على(ع)به شمار است…
——————–
١.مائده/٥٥.
٢.ایجی، المواقف، عالم الکتب، ص۴۰۵.
٣. همان ؛وتفتازانی، شرح المقاصد، ج ۵، ص۲۶۹؛ علامه حلی، کشف المراد،ص۱۹١.
٤.تسترى، احقاق الحق،ج ۲، ص۴۰۰؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل،ج۱، ص۲۰۹-۲۳۹.
٥. شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۴۱.
٦.زمخشری، تفسیر کشاف، ج۱، ص۶۴۸.
٧.لسان العرب، ج١٥، ص٤٠١.
٨.بقره/٢٥٧.
٩.احزاب/٦.
١٠.فرائدالسمطين،ج١،ص١٩٤و١٩٥؛المعجم الأوسط، ج٧،ص١٢٩و١٣٠.
١١.كمال الدين،ج١،ص٢٦٢.
١٢.فرائدالسمطين،ج١،ص٣١٢و٣١٣.
١٣.الدرّالمنثور، ج٣،ص١٠٥؛ المراجعات، ص٢٣٠.
١٤.احکام‌القرآن، جصّاص، ج٢،ص٦٢٥و٦٢٦؛ قرطبی، ج6٦،ص١٤٤.
١٥.همان.ج٢،ص٦٢٦.
