كتاب اعمال يا نامه اعمال، يك پرونده كامل ،دقيق و گويا از كليه كارهاى هر انسان در طول زندگى اوست به نوعى كه اگر آن را به دست او بدهند و بخواند،نمى تواند آن را انكار نمايد١. قرآن مى فرمايد: وقتى كتاب اعمال به ميان آيد آنگاه بزهکاران را از آنچه در آن كتاب است بیمناک می‌بینی، و می‌گویند: ای وای بر ما، این چه نامه اى است که هیچ [کار] کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته، جز اینکه همه را به حساب آورده است؟ و آنچه را انجام داده‌اند حاضر یابند، و پروردگار تو به هیچ کس ستم روا نمی‌دارد”(وَ وُضِعَ الْکتَابُ فَتَرَ‌ی الْمُجْرِ‌مِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَیقُولُونَ یا وَیلَتَنَا مَالِ هَٰذَا الْکتَابِ لَا یغَادِرُ صَغِیرَ‌ةً وَلَا کبِیرَ‌ةً إِلَّا أَحْصَاهَا ۚ وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرً‌ا ۗ وَلَا یظْلِمُ رَ‌بُّک أَحَدًا)٢.اين نامه الاهى، بسيار گوياست و مطابق حق و حقيقت است:”این كتاب ماست كه به حق با شما سخن می‌گوید؛ما آنچه را انجام می‌دادید نسخه برمیداشتیم!”(هَذَا كِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيْكُم بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنسِخُ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ)٣…
اين نامه در قيامت در اختيار هريك از انسان ها قرار مى گيرد؛طبق آیات قرآن ، نامه اعمال افراد نیکوکار به دست راست شان داده میشود و نامه اعمال افراد بدکار به دست چپ شان٤. در مورد محتواى اين نامه بايد گفت كه ثبت دقيق و جامع تمامی اعمال ما از نیک و بد است به طورى كه کوچکترین خطا، لغزش و نقصانی در آن وجود ندارد.هر فعاليت و اثرى كه افراد در دنيا از خود باقى گذاشته اند در آن نامه نوشته شده است: ما مردگان را زنده می‌كنیم و آنچه را از پیش فرستاده‌اند و تمام آثار آنها را می‌نویسیم”(إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُمْ)٥. نویسندگان اين نامه اعمال، دو فرشته اند که در طرف راست و چپ هر انسانی حاضرند و ماموريت ثبت همه اعمال انسان را دارند:”به خاطر بیاورید هنگامی كه دو فرشته راست و چپ كه ملازم انسان هستند اعمال او را دریافت می‌دارند. هیچ سخنی را انسان تلفظ نمی‌كند مگر آن كه نزد آن فرشته‌ای مراقب و آماده برای انجام ثبت است”(إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ مَا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ)٦…
اما بعضى از اعمال را فقط خداوند متعال ثبت میکند و از روى رحمت و ستاریت خويش نمیگذارد که حتى فرشتگان او آگاهی یابند: ” و تو بالاى سر آنها نگهبان و شاهد بودى و آنچه بر ایشان مخفی بود و تو به رحمت خود آن را مخفی کردی و به فضل خود پوشاندی”(و کنت انت الرقیب علی من ورائهم والشاهد لما خفی عنهم و برحمتک اخفیته و بفضلک سترته)٧.اين نامه را بيرون آورده و بر گردنش قرار داده‌ایم و آن را در برابر خود گشوده می‌بیند و به او مى گوئيم كتابت را بخوان! كافی است كه امروز خود حسابگر خود باشی!(وَكُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنشُورًا اقْرَأْ كَتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا)٨. دو نامه ديگر هم هست: يكى نامه ای که مربوط به امت هاست که مجموعه اعمال یک امت در آن جمع است:”هر امتى به سوى كتابش خوانده مى‌شود”(كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا)٩؛ و ديگرى كه حاوى(وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ)١٠.اين ثبت هاى جداگانه براى آن است كه انسان ها بدانند امکان ندارد کاری از او سر بزند و روز قیامت حساب نشود…
قرآن کریم، با واژه‌های “کتاب”»، “زبر”، “طائر” و “امام مبین” از “نامه اعمال” یاد کرده است.از بعضی روایات استفاده میشود فرشتگان، کارهای خوب را سریع می‌نویسند؛ اما کارهای بد را چندین ساعت دیرتر ثبت می‌کنند، به این امید که فرد گناهکار توبه نماید یا کار نیکی انجام دهد که اثر آن کار بد را از بین ببرد١١.تذكر به اين كه دو فرشته ناظر اعمال انسان ها هستند و مامورند كارهاى آنها را ثبت كنند، خود يك عامل اخلاقى است كه از حضور فرشتگان شرم کنند و گناه انجام ندهند. اين نامه اعمال كه در قیامت عرضه مى شود چیزی مانند ورق های کاغذ و دفتر و کتاب معمولی نیست زیرا اگر به شکل دفتر و اوراق باشد هزاران برگ لازم است که اعمال یک عمر را در آن بنویسند و چنین کتابی برای همه به آسانی قابل مطالعه نیست، در حالی که از آیات و روایات به خوبی استفاده میشود که اعمال انسان در آن چنان ثبت است که با یک نگاه می توان بر محتواى آن آگاه شد…
———————–
١.نساء/٩٨.
٢.کهف/٤٩.
٣.جاثيه/٢٩.
٤.حاقه/۱۹ و ۲۵؛ انشقاق/۷ و ۱۰.
٥.يس/١٢.
٦.ق/١٧-١٨.
٧.مفاتيح الجنان، دعاي کميل.
٨.إسراء/١٣و١٤.
٩.جاثيه/٢٨.
١٠.كهف/٤٩.
١١.صدوق، اعتقادات، ۱۳۶۱ش، ص۸۰.