از ديگر عوامل بزرگى، تواضع است در برابر تكبر و نخوت و كم بها شمردن مردم. امير نصر بن احمد سامانی به پسر خود كه قرار بود جانشين او در مملكتش شود چنين وصیت کرد: ای فرزند! اگر مى خواهى مملکتی را که ما با مشقّت فراوان به دست آورده ایم، برای خود نگهدارى، نه به خزانه اعتماد کن -که مال در معرض زوال است- و نه بر لشکریان دل ببند- که مرد سپاهی منقلب الحال است -بلکه تکیه بر بستر دوام مملکت و قیام حکم به دوستی و کرم نما و در تواضع بیفزا که دوستی و تواضع و کرم، خلایق را دلگرم می سازد و هر که صید دام محبت و تواضع گردد هرگز رهایی نیابد! آرى ، تواضع ، ريشه هر شرافت ارزنده و بلندمرتبه است. اگر اين تواضع براى خدا باشد، پاداشش رفعت و بزرگى است؛ زيرا هركس براى خدا تواضع كند، خدا او را بر بندگانش برترى دهد. شرافت كامل و حقيقى جز به كسى كه در برابر ذات حق تواضع كند، نخواهد رسيد.خداوند در قرآن مى فرمايد حتى راه رفتن تو نيز نبايد متكبرانه و از روى نخوت باشد١…
معناى تواضع روشن است و نياز به توضيح فراوان ندارد:باور به كوچكى و حقارت خويش نزد خالق ممكنات در مقام عبوديت و نشان دادن اين كوچكى در برخورد و معاشرت با خلق خدا و خود را برتر نديدن و تافته جدابافته نپنداشتن، تواضع است.اگر فرد به اين پايه از شناخت و عمل برسد،خداوند او را رفعت مى بخشد.پيامبر اكرم(ص)فرمود: تواضع مايه رفعت است؛ تواضع كنيد تا خدا شما را رفعت و بزرگى بخشد٢.اين خدا بود كه يتيمى متواضع و مردم دوست و تنها و بى ياور را در ميان آن همه دشمن، رفعت بخشيد و فرمود: نام و ذكر تو را بزرگ و بلندآوازه ساختيم (و رفعنا لك ذكرك٣) آنگونه كه امروز نزديك دوميليارد انسان مسلمان،نامش به بزرگى برند و روزانه كمينه ده بار در نمازها بر او درود فرستند و اخلاق پسنديده و متواضعانه او براى دشمنانش نيز اثبات شده و حتى دگرانديشان و مستشرقان به عظمتش اعتراف نموده اند كه در آثار و كتاب ها و مقالات آنان به روشنى درج شده است٤…
انسان ها فطرتاً از موجود متكبر و از خود راضى،خوششان نمى آيد و حاضر به دوستى و معاشرت با او نيستند ، اما با انسان هاى متواضع دوست مى شوند و با علاقه، معاشرت و دوستى مى نمايند.اميرمؤمنان (ع)فرمود: ميوه تواضع، دوستى مردم است٥؛ تواضع و فروتنى باعث محبوبيت فرد در ميان مردم مى گردد به گونه اى كه مردم به صدق و صفاى او به واسطه تواضعش ايمان مى آورند و همه نيكى ها و خيرها در خانه او جمع مى شود، چنانكه همان حضرت فرمود: فروتنى باعث انتشار فضايل انسان متواضع در ميان مردم مى شود٦. يعنى تواضع انسان فرهيخته دل مخاطبان را جذب نموده آنها را به سوى فضايل و گفته هاى حكيمانه او متمايل مى كند.بنابراين به قول جامى تواضع و فروتنى كليد خانه اى است كه همه خيرها در آن جمع است: جمع است خيرها همه در خانه اى و نيست/ آن خانه را كليد به غير از فروتنى/ شرها بدين قياس به يك خانه است جمع /و آن را كليد نيست به جز مايى و منى…!٧
بعضى رندان،از اين قاعده سوء استفاده كرده با تظاهر به تواضع سعى مى كنند محبت مردم را به دست آورند و با آراء آنها به رياست و مقام رسند، اما بايد گفت:خورشيد هميشه پشت ابر نمى ماند و مردم در نهايت، متظاهران به تواضع و سياستمداران بازيگر را از صادقان تشخيص مى دهند و كسانيكه به دروغ دم از مردم مى زنند را از مردم دوستان حقيقي بازمى شناسند.مردم دوستى مومنان، از نوع نگاه آنها به مخلوقات الاهى نشأت مى گيرد؛چون خداوند به همه مخلوقاتش رحمان و رحيم است؛مومنان نيز با آنها مهربان و دربرابر ايشان فروتن و متواضع اند.
اين رحمت و تواضع،تشريفاتى نيست و قلبى و حقيقى است و آثارش هم در كردار ديده مى شود كه به شكل حمايت از مردم در همه جهات از احسان و انفاق و بخشش و دستگيرى و هدايت و غمخوارى و پشتيبانى،بروز و ظهور مى يابد.اين نگاه را كه از متن اسلام بر مى خيزد، سعدى چه خوب بيان كرده است:بنى آدم اعضاى يكديگرند/كه در آفرينش زيك گوهرند/چو عضوى به درد آورد روزگار/دگر عضوها را نماند قرار…
—————————-
١. سوره اسراء، آيه ٣٧.
٢. نهج الفصاحه،پاينده،ص١٦٦.
٣. سوره انشراح،آيه ٤.
٤.ر.ك: كتاب هاى شرق شناسان در باره پيامبراكرم(ص) از جمله،كتاب آنا مارى شيمل شرق شناس آلمانى.
٥.غرر و درر آمدى،ص٥٤٣.
٦.ميزان الحكمه،ص٤٠٥.
٧.بهارستان،جامى،ص٣٤.