يك صبح به اخلاص بيا در بر ما/گر كار تو برنيامد آنگه گله كن!…بر بساط عاشقى،از روى اخلاص و يقين/چون ببازى جان و تن،مقصود آنگه حاصل است…لايق ضرب محبت نبود هر قلبى/كه ز اخلاص حكايت نكند سيمايش…اخلاص يعنى خالص كردن و پاك گردانيدن و سالم گشتن و پيراستگى از آميختگى و مخلوط و ممزوج نبودن با چيزى ديگر و همسان بودن ظاهر و باطن و راستى و درستى و بدون شائبه و ريا.اين شرط موفقيت و رشد است.همه مى خواهند با انسان هاى سالم و خالص همراه باشند نه افراد چند چهره و رياكار و ناخالص.كسانى موفق خواهند شد كه هم با خود،هم با ديگران و هم با خداى خويش،يكرنگ و خالص باشند.هيچكس علاقمند نيست با كسى دوست يا همسفر يا همكار شود كه ظاهر و باطنش ، زبان و قلبش، سخن و عملش متفاوت باشد زيرا كنار او امنيت ندارد و نمى تواند به او اعتماد كند و دست او را بخواند و بفهمد در قلب او چه مى گذرد و چه نقشه اى دارد…
در مورد خداوند،حقيقت اخلاص، انجام دادن عمل براى خدا و به انگيزه تقرّب به او؛ دل بريدن از غير او و دورى از شرك و ريا و داشتن قلب سليم است.وقتى بنده اى چنين باشد،خداوند نيز عظمت و هيبت او را در دل ديگران اندازد. امام صادق(ع)فرمود:”بیترديد، هر چيز در برابر مؤمن خاشع و خاضع است و همه چيز از او پروا دارند. چنانچه بنده مخلص باشد خداوند ترس او را در دل همه چيز حتى حشرات زمين و پرندگان آسمان قرار میدهد١”.در فقه اخلاص این است که مکلّف در عمل عبادی خود جز قصد قربت و عبودیّت برای پروردگار، هیچ انگیزۀ دیگری نداشته باشد.آن دسته از تکالیف که قصد تقرّب به خداوند، شرط صحّت آنهاست، تعبّدی نامیده میشوند؛ خلوص در نیّت عمل عبادی، شرط اصلى قبول عمل است و عبادت بدون آن باطل است.ریا در مقابل اخلاص قرار دارد که موجب بطلان عمل عبادی است.حضرت زهرا(س) فرمود:”کسی که عبادت های خالصانه خود را به سوی خدا فرستد، پروردگار بزرگ، برترین مصلحت را به سویش فرو خواهد فرستاد٢…
تعبیرات ديگر اخلاص در قرآن، انجام اعمال براى طلب وجه خدا يا “وجه الله” است ،آنجا كه اهل بيت عليهم السلام، غذاى افطار خويش را در سه روز به نيازمندان مى بخشند و به آنها مى گويند ما اين كار را صرفاً بخاطر خدا كرديم و از شما توقع پاداش و سپاسگزاری نداریم(انَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللَّهِ٣).در روایات نیز برای نیّت و اخلاص در عبادت، درجات گوناگونی ذکر شده است؛ چنانكه عبادت برخی به دلیل ترس از عذاب الهی، عبادت برخی دیگر به امید رسیدن به ثواب الهی و عبادت آزادگان از روی محبّت و برای شکرگزاری از خداوند دانسته شده است كه عبادت اين گروه آخر مصداق اخلاص كامل است.در شماری از آیات قرآن، از انسانهایی با عنوان مخلَصین (خالص شدگان)یاد شده است؛ مخلَصین کسانی هستند که خداوند تعالی، آنان را برای خود خالص کرده است: «الّا عِبادَ اللَّهِ المُخلَصین»«انّا اخلَصنهُم بِخالِصَةٍ ذِکرَی الدّار»٤درباره هدف از برگزیدن مخلَصین باید گفت: لازم است خداوند همواره در میان انسانها، افرادی را برانگیزاند که اخلاص کامل داشته و دارای نفوس پاک، قلوب طاهر و فطرت مستقیم توحیدی باشند تا توحید در جامعه بشری را حفظ کنند…
يكى از زيباترين مصاديق اخلاص،اخلاص اميرمومنان(ع) در نبرد سرنوشت ساز خندق است.آنجا كه آن حضرت در حاليكه نوجوانى بود،داوطلبانه به نبرد با پهلوان نامدار عرب (عمروبن عبدود)كه هيچكس را ياراى مبارزه با او نبود، مى رود و پس از نبردى سخت او را به زمين مى افكند.او بى ادبانه ، دشنام مى دهد و خدو(آب دهان) به چهره مولا مى اندازد(او خدو انداخت بر روى على/افتخار هر نبى و هر ولى/آن خدو زد بر رخی که روی ماه/ سجده آرد پیش او، در سجده گاه.…)؛مولا بر مى خيزد و قدم مى زند و پس از دقايقي باز مى گردد و با يك ضربه كار او را تمام مى كند.علت را مى پرسند،مولا مى فرمايد:او با آن كار مرا خشمگين ساخت،فكر كردم اكنون اگر كار او را تمام كنم بخاطر خشم خودم خواهد بود نه از براى خدا؛ بلند شدم و قدمى زدم تا خشمم فرو نشيند و خالصانه و فقط براى رضاى خدا يك دشمن خدا را از بين ببرم و با يك ضربه كار او را تمام كردم.خداوند نيز چنان به اين عمل خالصانه او بركت داد كه پيامبر اكرم (ص) در باره او فرمود:ضربتى كه على(ع)در روز خندق فرود آورد از عبادت جن و انس برتر است(ضربة على يوم الخندق افضل من عبادة الثقلين).اين است كه اگر اعمال از روى اخلاص باشد خداوند به انجام دهنده آن بزرگى مى بخشد.مولوى هم مى گويد:از على آموز اخلاص عمل/شير حق را دان منزه از دغل…
————————-
١.بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۴۸، باب۵۴، ح۲۱.
٢.عدة الداعى،ص٢٣٣.
٣.سوره ص،آيه ٤٦.
٤.تفسير الميزان،ج١١، ص١٧٣-١٧٤.
٥.الصحيح من سيرة الامام على(ع)،جعفر مرتضى العاملى،ج٤،ص٨٠.