وقت گذشته را نتوانی خرید باز/ مفروش خیره ، کاین گهر پاک، بی بهاست! همه سرمايه ما در اين دنيا،اوقات عمر ماست كه با اين سرمايه مى توانيم خود را به اوج كامرانى برسانيم و يا نگون بخت سازيم.اين سرمايه همانند شب قدر است كه مى تواند مقدرات ما را عوض كند اگر از آن محروم شويم هزار ماه را از دست داده ايم: قضا، روزگاری زمن در ربود/ که هر روزش از پی، شب قدر بود!…آرى، غفلت از اين سرمايه جز افسوس به دنبال نخواهد داشت: افسوس برین عمر گرانمایه که بگذشت/ما از سر تقصیر و خطا درنگذشتیم/پیری و جوانی پیِ هم چون شب و روزند/ما شب شد و روز آمد و بیدار نگشتیم…وقت و زمان، همان عمر است که سرمایه ای بالاتر از آن نیست و بايد نردبان ترقی انسان گردد، و گرنه نه تنها سرمایه نیست، بلکه شرمایه، و عامل شرّ و تیره بختی است.امام سجّاد(ع) در فرازی از دعای خود به خداوند عرض می کند: ” عمرم را طولانی كن تا هنگامی که در راه اطاعت تو صرف شود اما هرگاه عمرم چراگاه شیطان گردد، جانم را قبل از پیشی گرفتن عذابت، بگیر…١”
چه بايد كرد تا بهترين بهره را از عمر و زمان خود ببريم؟ بايد نسبت به وقت و عمر خويش بخيل باشيم و آن را به راحتى در اختيار هركس و هركار قرار ندهيم.بر همین اساس پیامبر(ص) فرمود:”در مورد حفظ عمر خود، بخیل تر از پول و ثروت خود باش !٢”؛اميرمومنان(ع) نيز فرمود:”وقت های زندگی تو جزء جزء عمر توست، پس بکوش که هیچ وقتی از عمر تو جز در اموری که عامل نجات توست تلف نشود٣”؛ و نيز فرمود:” از امروزت برای فردایت توشه برگیر، و فراهم شدن وقت را غنیمت شمار، و از فرصت و مهلت و امکانات استفاده کن٤”؛ همچنين فرمود:” همه وقت مؤمن پراست، و او در همه وقتش به کارهای مثبت اشتغال دارد٥”؛نیز در ضمن نامه ای به یکی از اصحاب فرمود: “با آن چه از عمرت باقی مانده گذشته راجبران کن، فردا و پس فردانگو! زیرا گذشتگانی که به هلاکت رسیدند بخاطر پایداری در آرزوها و امروز و فردا کردن بود، تا آنکه ناگهان مرگ به سویشان آمد، در حالی که غافل بودند٦”…
انسان هاى موفق براى لحظات گرانبهاى زمان خويش برنامه دارند و از امور لغو و بيهوده و باطل(بازى ها،مهمانى هاى بيهوده،كارهاى بي نتيجه و…) احتراز مى كنند.قرآن،مومنان را اين گونه توصيف مى فرمايد:”آنان، كسانى هستند كه از امور لغو، روى گردان هستند و دورى مى كنند ٧”؛ نیز در چندین آیه، خسارت و آه و افسوس آنان را که به وقت اهمّیت ندادند، در قیامت متذکر شده در یک جا می فرماید:”در قیامت اهل باطل و اتلاف گران وقت زیان خواهند دید٨”؛ و در مورد دیگر می فرماید: ” باید ترسید از آن روزی که انسان بیهوده گرا بگوید: افسوس بر من از افراط کاری و کوتاهی هایی که در برابر خدا نمودم٩”…با برنامه ریزی صحیح، مى توانيد ساعات شبانه روز خود را با تنظیم خاصی بین ماموريت ها و برنامه هاى معنوى، شخصي،خانوادگى و اجتماعى تقسیم کنيد، و هر زمانى را به يك كار اختصاص دهيد و اگر خللى در برنامه پيش آمد با مكانيزم هائى برنامه جبرانى بگذاريد…
امروز بحث”مديريت زمان”به يكى از الزامات مديريتى براى هرشخص و نهاد تبديل شده و داراى آموزش هاى كاربردى مهمى است كه همه هوشمندان به آن اهتمام مى ورزند.پيداكردن عوامل زمان رُبا در زندگى و درمان اتلاف وقت ها و طراحى برنامه هاى پيش برنده براى اوقات شخصى و شغلى،در ارتقاي شما به مدارج بالاتر بسيار موثر است. توجه به اينكه حتى عمرها و فرصت هاى طولانى هم گذرا هستند،بايد ما را نسبت به بذل بى محاباى اوقات خويش، بخيل نمايد:پیامبر(ص) به ابوذر فرمود: ” پنج چیز را قبل از فرارسیدن پنج چیز دیگر غنیمت بشمار[و از آن خوب بهره بردارى كن]؛ زندگی را قبل از مرگ، سلامتی را قبل از بیماری، فراغت را قبل از اشتغال، جوانی را قبل از پیری، و بی نیازی را قبل از تهی دستی١٠” و بدان : اگر صد سال مانی ور یکی روز/بباید رفت ازین کاخ دل افروز… و هميشه متذكر باش:حق همي گويد چه آوردي مرا /اندرين مهلت كه دادم مر ترا؟ /عمر خود را در چه پايان برده اي /قوت و قوّت در چه فاني كرده اي؟ /گوهر ديده كجا فرسوده اي؟ /پنج حس را در كجا پالوده اي؟ /گوش و چشم و هوش و گوهرهاي عرش /خرج كردي، چه خريدي تو ز فرش؟ /نعمتت دادم: بگو شكرت چه بود؟ /دادمت سرمايه، هين بنماي سود..!
——————————
١. صحیفه سجادیه، دعای بیستم، بند٦.
٢.بحارالانوار،ج٧٧،ص٧٨.
٣.غررالحكم،ج١،ص٢٥٢.
٤. همان،ص٣٩٤.
٥.همان.ص٢٥٢.
٦.اصول کافی، ج٢،ص١٣٦.
٧.سوره مؤمنون، آیه٣.
٨.همان،آيه٧٨.
٩.سوره زمر،آيه ٥٦.
١٠.کنزالعمّال، حدیث٤٣٤٩٠. بحارالانوار،ج٧٤،ص٧٩.