خويشاوندان، حقى بر تو دارند كه بايد ادا كنى؛اين صريح فرمان خداست:”حق نزدیکان را بپرداز١”؛”و اگر به هنگام تقسیم (ارث)، خویشاوندان (و طبقهای که ارث نمیبرند) و یتیمان و مستمندان، حضور داشته باشند، چیزی از آن اموال را به آنها بدهید! و با آنان به طور شایسته سخن بگویید٢”؛ و نيز:”خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان میدهد و از فحشا و منکر و ستم، نهی میکند…٣”. توصيه احسان به خويشان، در برنامه انبياى گذشته هم بوده است: “(به یاد آورید) زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید٤” و نيز:” خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر، نیکی کنید همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان، و همسایه نزدیک، و همسایه دور، و دوست و همنشین، و واماندگان در سفر، و بردگانی که مالک آنها هستید زیرا خداوند، متکبر و فخر فروش را دوست نمیدارد٥”…
حق ديگر خويشاوندان، صله رحم و ارتباط و پيوند با آنهاست كه در حد وجوب است:”تقواى الاهى داشته باشيد…و(از قطع رابطه با) خویشاوندان خود، پرهیز کنید! زیرا خداوند، مراقب شماست٦” ؛”آنها که عهد الهی را پس از محکم کردن میشکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده، قطع میکنند، و در روی زمین فساد مینمایند، لعنت برای آنهاست و بدی (مجازات) سرای آخرت٧”؛” اگر (از این دستورها) روی گردان شوید، جز این انتظار میرود که در زمین فساد و قطع پیوند خویشاوندی کنید؟!٨”؛” و نيز:”فاسقان کسانی هستند که پیمان خدا را، پس از محکم ساختن آن، میشکنند و پیوندهایی را که خدا دستور داده برقرار سازند، قطع نموده، و در روی زمین فساد میکنند اینها زیانکارانند٩” كه مقصود قطع پيوند خويشاوندى و صله رحم است١٠؛و نيز در اين صله رحم بايد به خويشاوندان كمك نمود:”آنها که از میان شما دارای برتری (مالی) و وسعت زندگی هستند نباید سوگند یاد کنند که از انفاق نسبت به نزدیکان و مستمندان و مهاجران در راه خدا دریغ نمایند، آنها باید عفو کنند و چشم بپوشند آیا دوست نمیدارید خداوند شما را ببخشد؟! و خداوند آمرزنده و مهربان است١١”…
حق خويشاوندى نزديك ايجاب مى كند كه در مورد ارث، آنها را بر خويشاوندانى كه پيوند دورترى دارند مقدم نمود: “و خویشاوندان نسبت به یکدیگر، در احکامی که خدا مقرر داشته، (از دیگران) سزاوارترند خداوند به همه چیز داناست١٢”.آیه شريفه بر این مطلب دلالت میکند که خویشاوندان نزدیک تر متوفى، در ارث بردن از او بر دیگر خویشاوندان سزاوارترند١٣.همچنين:”خویشاوندان نسبت به یکدیگر از مؤمنان و مهاجران در آنچه خدا مقرر داشته سزاوارتر هستند،مگر اینکه بخواهید نسبت به دوستانتان نیکی کنید (و سهمی از اموال خود را به آنها بدهید) این حکم در کتاب (الهی) نوشته شده است١٤”. طبيعتاً اولويت در رسيدگى به خويشاوندان،شامل ايتام خويشاوند هم مى شود كه اطعام آنان بر اطعام دیگر نیازمندان اولویت دارد و در موقفى در قيامت از آن سوال مى شود:”ولی او از آن گردنه مهم نگذشت! و تو نمیدانی آن گردنه چیست… غذا دادن در روز گرسنگی به یتیمی از خویشاوندان،و یا به مستمندی خاک نشین…١٥”.سوء استفاده هائی که این زمینه نسبت به اموال یتیمان خویشاوند میشود، ایجاب میکند که هشدار خاصی در مورد این گردنه صعب العبور داده شود…
البته نبايد نسبت خويشاوندى،شما را از عدالت خارج كند:”ای کسانی که ایمان آوردهاید! کاملا قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگر چه (این گواهی) به زیان خود شما، یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد! (چرا که) اگر آنها غنی یا فقیر باشند، خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند١٦”و نيز”هنگامی که سخنی میگویید، عدالت را رعایت نمایید، حتی اگر در مورد نزدیکان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا کنید، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش میکند، تا متذکر شوید١٧”. قرآن، ريشه و علت كوتاهي در حق خويشان و عدم احسان و نيكوكاري به آنان را تكبر و فخرفروشي مي داند١٨و از مؤمنان مي خواهد كه در حق خويشاوندان مؤمن خويش استغفار كنند و فقط از استغفار نسبت به خويشان كافر و مشرك خودداري نمايند١٩.از ديگر حقوق خويشان اين است كه بايد بيش از همه در انديشه فرداي آنان بود و آنان را از قيامت و خشم خدا ترساند٢٠و در امور ايشان اصول عدالت را مراعات كرد و در مصالح و منافع آنان اهتمام ورزيد٢١…
——————————-
١.اسراء/٢٦.روم/٣٨؛
٢.نساء/٨.
٣.نحل/٩٠.
٤.بقره/٨٣.
٥.نساء/٣٦.
٦.نساء/١.
٧.رعد/١٩،٢١،٢٥.
٨.محمد(ص)/٢٢.
٩.بقره/۲۷.
١٠.مجمع البيان طبرسى ذيل آيه٢٧بقره.
١١.نور/٢٢.
١٢.انفال/۷۵.
١٣.التبيان،شیخ طوسی، ج۵، ص۱۶۵.
١٤.احزاب/٦.
١٥.بلد/١١و١٢.
١٦.نساء/۱۳۵.
١٧.انعام/١٥٢.
١٨.نساء/٣٦.
١٩.توبه١١٣.
٢٠.شعراء/٢١٤.
٢١.نساء/١٣٥.