حقى كه همسايه ها در احسان به يكديگر دارند،حق بزرگى است.خداوند در قرآن مى فرمايد:”و به همسایه نزدیک و همسایه دور احسان کن”(وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ١).اين نزديكى و دورى،از نظر مكانى است بطورى كه از نظر عرف همسايه محسوب شوند.همسایه، نزدیک ترین کسی است که تو برای رفع نیازهای خود به آن تکیه می کنى و در هر لحظه، سایه و حمايت و پشتيبانى او را براى خود می‌بینى و به او دلگرم و اميدوار می‌شوى.همسایگان خوب ، سایه های مشترک یکدیگرند ومى توانند در تعامل صمیمی و مهربانانه، زندگی شيرينى را با نيكى به هم، رقم بزنند.در اين آيه احسان به همسايه در رديف احسان به والدين و عبادت خدا و دورى از شرك آورده شده:”خدا را بپرستید و چیزى را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر احسان کنید و در باره خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و همسایه نزديك و همسایه دور و همنشین و در راه مانده و بردگان خود [نیکى و احسان کنید] که خدا کسى را که متکبر و فخرفروش است، دوست نمىدارد٢”.اين سخن پيامبر خداست:اگر مى خواهيد خدا و رسولش شما را دوست بدارند، وقتی امانتی به شما سپردند،ادا کنید و در گفتار صادق باشيد و با همسایگان خود به نیکی رفتار نمائید٣…
پيامبر خدا(ص) به حضرت علی علیه السلام و ابوذر فرمود: که در مسجد فریاد بزنند: «ایمان ندارد کسی که همسایه او از شرّش در امان نیست.» پس سه بار این مطلب را گفتند. بعد از آن با دست خود اشاره فرمودند[حدّ همسايگى] تا چهل خانه از پس و پیش و راست و چپ است٤”؛نيز فرمود:همسایگان به سه دسته تقسیم می شوند: نخست، همسایه ای که در سه محور برگردن ما حق دارد؛ حقّ همسایگی، حقّ خویشاوندی و حقّ اسلام (برادر دینی)، دوم، همسایه ای که دارای دو حق است؛ حقّ همسایگی و حقّ برادر ایمانی. سوم، همسایه ای که دارای حقّ همسایگی است و آن، همسایه مشرک می باشد٥”.بنابراين براى همسايه مشرك نيز حقوقى هست.اگر حقوق همسايه ها در روستاها، چادرهاى عشايرى، شهرك ها و محيط هاى شهرى رعايت شود،از زندگی توأم با آرامش، مودّت، اطمینان و اعتماد متقابل برخوردار خواهند شد و چنین پدیده ای بر رشد عاطفی، فرهنگی، بهبود ساختار اجتماعی و اقتصادی این نواحی اثر خود را خواهد بخشید و افراد بسیاری قادرند دشواری ها و ناملایمات را پشت سر نهند یا در هنگام گرفتاری ها به یاری هم بشتابند و از معضلات زندگی یک دیگر گره گشایی کنند.
اما شرح حقوق همسايگى: پيامبر(ص):حق همسایه آن است که اگر بیماری شد،عیادتش نمایی و اگر مرگش فرا رسید، در تشییع جنازه او شرکت کنی و اگر از تو قرض خواست، از پرداخت آن امتناع نکنی و اگر شادمانی در زندگی اش رخ داد، بر او تبریک گویی و در مصائب و ناگواری ها و در ناراحتی های او شریک باشی و ارتفاع بنای خویش را از خانه وی فراتر نبرده و او را از نسیم هوا محروم نکنی…چون میوه ای خریدی، مقداری به او هدیه دهی و اگر نمی خواهی این کار را کنی، آن میوه را پنهانی به منزل ببر و فرزندت را همراه میوه، بیرون خانه نفرست که فرزند او آزرده شود. و بوی غذایت او را آزرده نکند مگر این که مقداری برایش بفرستی٦.و هشدار دادند: هرکه خانه ای بنا کند که مردم ببینند و بشنوند، در روز قیامت آن خانه را تا طبقه هفتم زمین از آتش پرنموده و در گردنش اندازند و هیچ چیز او را نگه ندارد تا به قعر جهنم فرو غلتد. پرسیدند: یا رسول اللّه! ساختن خانه برای ریا یعنی چه؟ فرمودند: یعنی بیش از میزان نیاز و حاجت، ساخته است تا بدین وسیله بر همسایگان مباهات کند و بر برادران دینی فخر فروشد٧…
هنگام خريد خانه توصيه شده در مورد همسايه ها تحقيق شود.حضرت زهرا(س) به فرزندش امام حسن مجتبی (ع)علیه السلام فرمودند: “ای فرزندم! اوّل همسایه، بعد خانه(الجار،ثمّ الدار٨).همچنين پيامبر فرمود:از خوشبختی مسلمان وسعت خانه، همسایه خوب و مرکب راهوار است٩؛و نيز:وقتی دو نفر تو را در یک زمان دعوت کردند، دعوت کسی را که خانه اش به تو نزدیک تر است بپذیر؛ زیرا کسی که منزلش در قُرب خانه ات قرار دارد، در همسایگی مقدم است١٠.امام باقر(ع)فرمود: “همسایه همچون نفس انسان است و نباید خُسرانی متوجه او شود و روا نیست (بی دلیل) مجرم تلقی گردد. و حُرمت همسایه با احترام مادر در یک ردیف است١١.هنگام فروش خانه،ابتدا به همسايه پيشنهاد كن كه او در خريد،اولويت دارد١٢.از رسول اکرم (ص) پرسیدند: آیا در مال انسان غیر از امور واجب مثل زکات و مانند آن، حقّی وجود دارد؟ فرمودند: آری؛ نیکی به بستگانی که قهر کرده اند و پیوند با همسایه مسلمان؛ و افزودند:آن چنان جبرئیل درباره همسایه به من سفارش نمود، تا آن جا که گمان کردم همسایه می تواند از همسایه خود ارث ببرد١٣…
———————–
١.نساء/٣٦.
٢.همان
٣.نهج الفصاحه، ص١١٠و٤٦٣.
٤. وسائل الشیعه، ج ٨،باب٨٦،حديث اول.
٥. المحجة البيضاء،ج ٣،ص٤٢٢.
٦.اصول کافی، ج ٢، ص٦٦٦؛ بحارالانوار، ج٨٢،ص٩٤.
٧.حلیة المتقین، علامه مجلسی، ص٤٤٦.
٨.کشف الغمه فی معرفة الائمه،ج٢،ص٢٥و٢٦. علل الشرایع، ص١٨١.
٩. خصال صدوق، ج١،ص١٧٩.
١٠.نهج الفصاحه،ص٢٥.
١١.همان.ص٥٧٣.
١٢.همان.ص٢٧.
١٣.همان.ص٥٤٦.