امروزه از نيكوكارى و احسان به “مسئوليت اجتماعى” تعبير مى شود، يعنى هركس در برابر جامعه اى كه در آن باليده و رشد كرده ، مسئوليت دارد و بايد براى رفع مشكلات و ارتقاى آن ، به احسان و نيكوكارى بپردازد.در قرآن كريم به احسان و نیکوکاری و انفاق در بیش از يكصد آیه تأكيد شده و با امر به “عدل و احسان”١ و نيكى به نيازمندان، همگان را به اين فريضه فرا مى خواند:”نیکی، (تنها) این نیست که (به هنگام نماز) روی خود را به سوی مشرق و مغرب کنید ؛ بلکه نیکی (و نیکوکار) کسی است که به خدا و روز رستاخیز و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورده، مال (خود) را، با تمام علاقه ای که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و خواهندگان و بردگان، انفاق کند٢”. امیرمؤمنان(ع) نيز فرمود: “رأس ايمان،كمك به مردم است٣” و نيز:” احسان و کمک به بندگان خدا، زاد و توشة مناسبی برای جهان پس از مرگ است٤”…
در جامعه اى كه ايمان به خدا كمرنگ شود،احسان به همنوع نيز به فراموشى سپرده مى شود:”آیا ديدى کسی را که پيوسته روز جزا را انکار می کند؟ او همان کسی است که یتیم را با خشونت می راند، و (دیگران را) به اطعام مسکین تشویق نمی کند٥”.يعنى نه تنها خود به مسئوليتش در برابر يتيم و مسكين عمل نمى كند بلكه ديگران را هم به اين كار تشويق نمى نمايد.ممکن است انسان شخصاً توانایی بر احسان نداشته باشد؛ اما توانایی ترغیب و تشویق دیگران را داشته باشد. به تعبیر دیگر، کسانی که از دارایی و امکانات برای احسان و نیکوکاری برخوردار نیستند، باید از اعتبار، آبرو و امکانات محدود خویش برای کمک به نیازمندان استفاده کنند.خداوند به ثروتمندانى كه احسان نمى كنند مى فرمايد:”گمان نکنید این عمل به سودتان است؛ بلکه بدانید مأموران دوزخ در قیامت تمام ثروت اندوخته تان را به صورت حلقه های آتش بر گردنتان می آویزند و می گویند: «این ثروت شماست که آن را در دنیا اندوخته بودید!٦” و نيز:”کسانی که طلا و نقره را ذخيره می سازند، و در راه خدا انفاق نمی کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!٧”…
افراد نيازمند علاوه بر جنبه هاى مالى به جنبه هاى عاطفى و مشكلات اجتماعى نيز نياز دارند و در اين موارد هم بايد به آنان رسيدگى شود.نيكوكاران با حضور و ارائه مشاوره و تاسيس نهادهاى نيكوكارى خاص و گره گشائى ها در اين مسئوليت اجتماعى بطور فعال انجام وظيفه مى كنند.پيامبر اكرم (ص)فرمود:”هر که به فریاد برادر مسلمانش برسد تا او را از اندوه و گرفتاری و تنگنا در آورد، خدا برای او ده حسنه می نویسد و او را ده درجه بالا می برد و پاداش آزاد نمودن ده بنده را به او ارزانی می فرماید و ده گرفتاری بزرگ را از او دور می سازد و در روز رستاخیز ده شفاعت برای او آماده دارد٨”.اين نيكوكاران در همين دنيا نيز از نتيجه نيكى و احسان خويش بهره مند مى شوند.تمثيل زيباى قرآن در مورد نتايج نيكوكارى،چنين است:” افرادی که اموال خود را برای رضای خدا انفاق می کنند، مانند باغ دارانی هستند که باغ های مستعدی دارند که با اندک بارانی بیشترین محصول را برداشت خواهند نمود٩”؛يعنى ميوه نيكوكارى شان را همين جا نيز خواهند چيد…
آفت احسان،منت گذاشتن و آزار دادن است.احسان و نيكوكارى و خدمات اجتماعى،چه آشكار و چه پنهان،بايد خالى از اين دو باشد:”آنان كه اموال شان را در راه خدا مى بخشند و سپس به دنبال آن،آنچه بخشيده اند را ابزار منت و اذيت قرار نمى دهند،اجرشان نزد پروردگارشان محفوظ است و ترس و حُزنى نخواهند داشت١٠”.چنین احسانی در نهایت به خودِ نیکوکار بر می گردد، چنانکه قرآن کریم می فرماید:”اگر نیکی کنید، به خودتان نیکی می کنید١١”. این یک سنت تاريخى است که بازتاب نیکی ها و بدی ها سرانجام به خود انسان باز می گردد. هر ضربه ای که انسان می زند، بر پیکر خویشتن زده است، و هر خدمتی كه به دیگران می کند، در حقیقت به خود کرده است. این همان سخن امیرمؤمنان(ع) است که فرمود: می فرماید: ” نام نیکی که خدا (در سایة نیکوکاری و محبّت) به انسان عطا می کند، از ثروتی که به هر حال، برای دیگران به ارث می گذارد، بهتر است١٢”…
