يك اجتماع چند مليونى براى يك عمل عبادى در يك نقطه زمين گردهم مى آيند و علاوه بر عبادت و نزديكى به معبود، منافع اجتماعى و مالى و فرهنگى نيز نصيب شان مى شود:”در میان مردم آهنگ حج را صلا ده تا پیاده یا سواره، بر شتران لاغر(رهوار) از سرزمین های دور به سوی تو آیند و شاهد منافع خود باشند…١” و رسما به حاجيان اجازه مى دهد كه پس از انجام مناسك،تجارت كنند و بركت و فضلى از ناحيه خداوند طلب نمايند٢.در عصر جاهلى،هرگونه معامله و كسب و كار در موسم حج را حرام و موجب بطلان حج مى دانستند اما قرآن آن را مردود شمرده اجازه تجارت داده است.ابن عباس در تفسیر آیه کریمه می گوید:منافع یاد شده در آیه؛ عبارت است از منافع دنیا و آخرت؛ منافع آخرت خشنودی خداوند است و منافع دنیا آن چیزی است که مردم از گوشت قربانی و تجارت به دست می آورند٣.امام صادق(ع)هم فرمود:”مقصود از طلب فضل خداوند، تحصیل روزی[و تجارت] است، هنگامی که شخص از احرام خارج شد و اعمال حج را به پایان برد٤”…
اما روايات در زمينه منافع تجارى و دنيوى حج،بسيار است: پیامبر خدا( ص) فرمود:کسی که خواهان دنیا و آخرت است، باید آهنگ این خانه[يعنى خانه كعبه] کند٥”؛و نيز فرمود:”حج به جاى آريد تا بى نياز گرديد(حُجُّوا تَسْتَغْنُوا)٦. از آنجا كه اين سفر،هزينه هائى دارد و امكان دارد بعضى به خاطر اين هزينه ها هراس كنند و به حج نشتابند، لذا خداوند آن را با منافع دنیوی نیز همراه ساخته و وعده خیر و استغنا به زائران داده تا از سنگینی هزینه ها نهراسند و به هر بهایی، حج خانه خدا کنند.در عمل و تجربه نیز چنین بوده که حج نه تنها زیان مالی به بار نیاورده، بلکه سبب توسعه رزق و استغنا و بی نیازی بوده است؛امام سجاد(ع)فرمود:”حج و عمره به جای آورید تا بدن هاتان سالم بماند و روزی تان گشاده گردد و مخارج خانواده تان تأمین شود٧”.امير مومنان(ع)نيز فرمود:”حج و عمره خانه خدا، فقر را از میان برمی دارد و گناهان را پاک می نمايد٨”…
آثار اقتصادی حج منحصر به حج گزاران و ساكنان مكه نیست ، بلکه میلیون ها انسان که در گوشه و کنار جهان اسلام به سر می برند و هزاران خانواده در حرم و خارج حرم و حوالی مکه و کسانی که در اقصی نقاط، به نوعی با منافع حج سر و کار دارند از برکات حج بهره مند می شوند. از کشاورزی که محصول تولید می کند تا غذاى زائران را فراهم نمايد؛ هنرمندی که آثار هنری و دستی می آفریند؛ دامداری که دام می پرورد تا قربانى زائران را تدارك كند؛ شركت هاى حمل و نقل هوائى و دريائى و زمينى كه چند مليون زائر را از همه كشورها،جابجا مى كنند؛ راننده ای كه در حمل و نقل مشارکت دارد، بازرگانی که آذوقه و نیاز زائران را به صورت کلی و جزئی فراهم می سازد و سایر اصناف و اهل حرفه که در پدید آوردن امکانات این سفر سهیم اند، همگی از منافع حج بهره می برند.در بازار اقتصادی حج میلیون ها انسان از خرد و کلان تغذیه و تامين می شوند كه پروژه انتقال گوشت هاى قربانى براى نيازمندان يكى از آنهاست…
در حاشيه اين كنگره عظيم مى توان صدها نشست تخصصى و تجارى برگزار نمود كه زائران به حج آمده كه از هزاران شغل و تخصص علمى و تجارى و فرهنگى از كشورهاى مختلف گردآمده اند،با ديدگاه ها و پيشنهادهاى يكديگر براى حل مشكلات و توسعه همكارى هاى جهان اسلام و تشكيل بازار مشترك اسلامى و موضوعات ديگر آشنا شوند و مقدمه اى باشد براى ارتباطات بيشتر در ايام سال و عقد قراردادهاى همكارى تجارى و علمى و فرهنگى در يك فضاى معنوى با روح اخوت و برادرى…امام صادق(ع)در پاسخ به سوال هشام در مورد فلسفه حج فرمود:”مقرر شد مردم از شرق و غرب به این سرزمین بیایند و یکدیگر را بشناسند و همه گروه ها از تجارت و حمل و نقل کالا از شهری به شهر دیگر بهره گیرند… و آثار و اخبار پیامبر خدا شناخته و در خاطره ها تجدید گردد و فراموش نشود و اگر قرار بود هر جمعیتی تنها از کشورها و شهرهای خودشان و حوادث و مسائل منطقه ای سخن بگویند مردم نابود می شدند و شهرها ویران می گردید و بازرگانی و سود آوری تعطیل می شد و اخبار و حوادث در پرده ابهام می ماند و کسی برآنها آگاهی نمی یافت٩”…
————–
١.حج/٢٧و٢٨.
٢.بقره/١٩٨.
٣.تفسیر ابن کثیر، ج٣، ص٢١٤.
٤.البرهان فی تفسیر القرآن، ج١، ص٤٣١، از تفسیر عیاشی.
٥.وسائل الشیعه، ج٨، ص٤.
٦.همان.ص٧.
٧.همان.ص٤١.كافى،ج٤،ص٢٥٢.
٨.نهج البلاغه،خطبه١١٠.
٩.علل الشرایع، ص ٤٠٦و٤٠٥ .