“آن كس را كه خدا بخواهد هدايتش كند،سينه او را براى پذيرش اسلام،فراخ مى نمايد و سعه صدرش مى بخشد (فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلام)١؛ هنگامى كه اين آيه نازل شد، یاران پیامبر(ص) از ایشان در مورد این آیه توضیح خواستند. ایشان در پاسخ فرمودند:آن،نورى است که خدا آن را در قلب مؤمن مى اندازد(نُورٌ یَقْذِفُهُ اللَّهُ فِی قَلْبِ الْمُؤْمِنِ)و سینۀ او را گشاده می کند. مجدداً از آن حضرت پرسیده شد که آیا نشانه ای برای این هدیۀ پروردگار وجود دارد، تا قابل شناسایی باشد؟! ایشان فرمودند: بلی! روی آوردن به خانۀ جاودانی و کنده شدن از خانۀ فریب دهنده دنیا و آمادگی برای مرگ قبل از آمدنش٢.آيه ديگر در همين مضمون،آيه سوره نور است:”خداوند به نور خود هر که را بخواهد راهنمایی می کند”(یهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یشاءُ)٣،اين نور، نوعى از علم است كه خداوند بر قلب افرادى كه بخواهد، مى تاباند و موجب هدايت آنها مى شود…
پيرمردى از شاگردان مالك با نام “عنوان”،نزد امام صادق(ع)مى آيد و با اصرار مى خواهد كه امام به او علم بياموزد؛ امام كه مى بينند او به علم هاى ظاهرى كه جز لفاظى و عبارت پردازى و محفوظات نيست مى باشد و همچنان در پی انباشتن ذهن از اصطلاحات علمی است و به اين روش خو كرده و آنها را علم مى داند،او را به حضور نمى پذيرند و گويند نزد مالك برو كه تا بحال از او مى آموختى.او بر اصرارش مى افزايد،امام ناگزير براى تصحيح ديدگاه او مى فرمايند:”علم به زیادی دانش آموختن نیست، بلکه نوری است که خداوند در قلب آنکه هدایتش را اراده فرموده واردمی کند”(لَیسَ العِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ، إنَّما هُوَ نُورٌ یقَعُ فِی قَلْبِ مَنْ یریدُ اللَّهُ تَبارَک وَتَعالی أنْ یهْدِیهُ)٤. اين علم به افاضه پروردگار تحقق می یابد و نقشی کلیدی در شناخت افراد دارد؛اين علم،آموختنی نیست و از راه تعلیم و تعلم به دست نمى آيد و قابل تحصیل نيست.اين علم صفحه وجود افراد را نورانى مى كند و از ظلمت جهل و كفر به روشناى ايمان و تقوى، هدايت مى نمايد…
اگر بخواهيم اين علم و شناخت كه از جنس نور است و صفحه جان افراد را روشن مى كند،توصيف كنيم بايد بگوئيم اين علم، علمی که آموختنی باشد،نیست؛ بلکه از عمق ذات آدمی می جوشد و همان نور بصیرت است که در نتیجه استضائه از چراغ وحی و امام، در کانون جان انسان روشن می شود. با روشن شدن این چراغ در کانون جان، انسان به علم نور و یا نور علم می رسد. در پرتو این نور و علم، دیده عقل چیزهایی را می بیند که قبلًا نمی دید و دیده ى قلب چیزهایی را مشاهده می کند که تا کنون مشاهده نمی کرد، و انسان حقایقی را می یابد که در کتابی نیست و استادی به او نیاموخته است و اصولًا قابل تعلیم و تعلم نمی باشد، بلکه به نوعی تجربه باطنی است، و بدین جهت ممکن است فردی بی سواد و درس نخوانده دارای نور علم باشد، و متقابلًا دانشمند و فیلسوفی که سال ها علم و فلسفه خوانده است، فاقد این نور باشد.آن علم نوری است که در دل هر کس که خداوند بخواهد او را راهنمایی کند، قرار می گیرد.سال ها درس خواندی و فقه و تفسیر و حدیث شنیدی، اما به نور علم نرسیدی و نور دانش، کانون جانت را روشن نساخت! آیا هنوز وقت آن نرسیده است که از خود بپرسی چرا؟!..
اين “من يشاء” و خواست خداوند، نيز بی حکمت و بی حساب نیست. علت این که خداوند به گروهی از مردم این چراغ را عنایت می کند و به گروهی دیگر عنایت نمی کند، این است که آنان به سراغ چراغ وحی و مشكاة حجج الاهى نرفته و از امام استضائه نکرده اند و به اشتباه يا عناد به در خانه ديگران رفته اند لذا مشمول اين نور نشده اند. خواست خداوند، این است که چراغ بصیرت، کانون جان کسانی را روشن کند که شرایطِ روشنایی آن را فراهم و موانع روشنایی آن را از خود دور کرده اند و ایجاد شرایط و رفع موانع این نور، جز با پرتو گرفتن از چراغ وحی امکان پذیر نیست.قرآن مى فرمايد علم قرآن و دانش وحى و تاويل آيات و بينات، در سينه كسانى نهاده شده كه دانش قرآن و علم حقيقى به آنان داده شده است(بَلْ هوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ)٥.حدود بيست حديث در كتب تفسيرى وارد شده كه مراد از «أُوتُوا الْعِلْمَ»، در اين آيه، امامان معصوم عليهم السلام هستند٦…
———————
١.انعام/١٣٥.
٢.بحارالأنوار، ج٦٥،ص٢٣٦.
٣.نور/٣٥.
٤.بحارالانوار،ج١،ص٢٢٥.مشکاة الأنوار: ص٥٦٣،ح١٩٠١.
٥.عنكبوت/٢٩.
٦.كافى،ج١،ص٢١٠و٢١١.
