“مرتد”،كسى است كه از دين الاهى خارج شده و به سمت كفر يا شرك يا پذيرش دين منسوخ،روى مى آورد؛همچنان كه گروهى از پيروان موسىٰ هنگام غيبت او، گوساله پرست شدند:”و (به یاد آورید) هنگامى را که با موسى چهل شب وعده گذاردیم (و او، براى گرفتن فرمانهاى الهى، به میعادگاه آمد)؛ سپس شما گوساله را بعد از او (معبود خود) انتخاب نمودید، درحالىکه ستمکار بودید”١.وقتى موسى(ع) براي اجراى امر خداوند جهت عبادت و دريافت كتاب به كوه طور رفت و برادر خود هارون را جانشین خويش برای رهبری قوم قرار داد ،در غیاب او فردی به نام “سامری” نزد بنی اسرائیل رفت و با استفاده از علم کیمیاگری، گوساله ای از طلا درست کرده و مردم را به پرستش آن دعوت نمود؛ قوم موسی نیز عليرغم هشدارهای هارون که از طرف موسی ولایت داشت و وصی او بود، به گوساله پرستی پرداختند.تمرد از فرمان الاهى و فرستاده او،موجب ارتداد است و عواقب ناگوار دنيوى و اخروى را در پى دارد…
نمونه دیگر از تمرد و ارتداد مربوط به اصحاب پیامبر اکرم(ص)در جنگ احد است هنگامى كه شايعه کشته شدن ايشان توسط دشمنان،پخش شد، گروهی از منافقان با سوء استفاده از اين شايعه به بت پرستى روى آورده به طور کلی مرتد شده و از اسلام روی برگرداندند و با تبلیغات سوء خود، به اعتقادات مسلمانان سست ایمان، هجوم برده و با تهدید به شکست، آنان را از صحنه مبارزه با دشمن دور کردند.خدای متعال در توبیخ اين سست ايمان ها فرمود:“محمد(ص)، جز فرستادهی خدا نيست و پیش از او، فرستادگان دیگرى نیز بودند؛ آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود، شما به عقب برمى گردید؟(و اسلام را رها کرده، به دوران جاهلیت و کفر بازگشت خواهید نمود؟) و هر کس به عقب بازگردد، هرگز به خداوند، ضررى نمى زند”٢؛و نيز فرمود:”کسانى که بعد از ایمان، کافر شوند… عذاب عظیمى در انتظارشان است! این به خاطر آن است که زندگى دنیا را بر آخرت ترجیح دادند”٣.آرى،دنيا دوستى،ايمان را برباد مى دهد…
به گزارش قرآن،عواملى كه به ارتداد و بازگشت به ارتجاع و كفر مى انجامد عبارت است از:اطاعت و پيروى از كافران :“اى کسانى که ایمان آورده اید! اگر از کسانى که کافر شده اند، اطاعت کنید، شما را به گذشته هایتان بازمى گردانند و سرانجام، زیانکار خواهید شد”٤؛در اين زمينه اغوائات و تبليغات كافران،موثر مى افتد:”و کافران به مؤمنان گفتند: شما از راه ما پیروى کنید، (و اگر گناهى دارد) ما گناهانتان را بر عهده خواهیم گرفت! آنان هرگز چیزى از گناهان اینها را بر دوش نخواهند گرفت؛ آنان به یقین دروغگو هستند!”٥.عامل ديگر ارتداد،دوستی و همنشینی با اهل کتاب است:”اى کسانى که ایمان آورده اید! یهود و نصارى را ولّى (و دوست و تکیه گاه خود) انتخاب نکنید! آنها اولیاى یکدیگرند و کسانى که از شما با آنان دوستى کنند، جزو آنها قرار مى گيرند”٦.عامل ديگر دوستى با منافقان است:”آنان آرزو مى کنند که شما هم مانند ایشان کافر شوید، و مساوى یکدیگر باشید؛ بنابراین، از آنها دوستانى انتخاب نکنید”٧.عامل ديگر پيروى از شيطان است:”کسانى که بعد از روشن شدن هدایت براى آنها، مرتد شدند و به گذشته باز گشتند، شیطان اعمال زشتشان را در نظرشان زینت داده و آنان را با آرزوهاى طولانى فریفته است٨…
از نظر قرآن آثار ارتداد عبارت است از: حبط اعمال در دنیا و آخرت:”کسى که از آیینش برگردد، و در حال کفر بمیرد، تمام اعمال نیک (گذشتهی) او، در دنیا و آخرت بر باد مى رود”٩.ديگر، عدم درك حقيقت است:”این بخاطر آن است که نخست ایمان آوردند، سپس کافر شدند؛ از این رو بر دلهاى آنان مهر نهاده شده، و حقیقت را درک نمى کنند!”١٠؛ديگر،خسران مادی و معنوی است:”اگر مصیبتى براى امتحان به آنها برسد، دگرگون مىشوند (و به کفر رومى آورند،هم دنیا را از دست داده اند، و هم آخرت را و این همان خسران و زیان آشکار است!”١١؛ ديگر،عدم پذيرش توبه آنان است:”کسانى که پس از ایمان کافر شدند و سپس بر کفر (خود) افزودند، (و در این راه اصرار ورزیدند،) هیچ گاه توبه آنان، (که از روى ناچارى یا در آستانه ی مرگ صورت مىگیرد،) قبول نمى شود”١٢؛ديگر،نداشتن حامى و ياورى و هدايت الاهى است:”سخنان کفرآمیز گفته اند و پس از اسلام آوردنشان، کافر شدهاند…آنها در سراسر زمین، نه ولىّ و حامى دارند، و نه یاورى!”١٣و”چگونه خداوند جمعیتى را هدایت مىکند که بعد از ایمان و گواهى به حقّانیت رسول و آمدن نشانههاى روشن براى آنها، کافر شدند؟!خدا، جمعیت ستمکاران را هدایت نخواهد کرد!” ١٤…