” آیا مردم گمان کردند به حال خود رها می شوند و آزمایش نمی شوند؟! ما کسانی را که پیش از آنان بودند(نيز) آزمودیم تا صادقان از كاذبان ،دانسته شوند”(أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا یُفْتَنُون وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِین)١.آزمون فراگير مردم،يكى از سنت هاى الاهى است كه در قرآن با كلماتى چون ابتلا،فتنه ، امتحان و تميز آمده است.هدف خداوند از آزمون، سنجش افراد صادق از كاذب، مؤمن از غير مؤمن ،خبيث از طيّب، صابر از غير صابر، مجاهد از غير مجاهد و…مى باشد.نحوه اين آزمون نيز با قرار دادن افراد در موقعيت ترس، گرسنگى،كمبود و زوال داشته ها و نقصان در اموال و جان ها و نعمت هاست: “قطعاً همه شما را با چیزی از ترس ، گرسنگی ، و کاهش در مال ها و جان ها و میوه ها، آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت کنندگان!(وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَی‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرینَ)٢…
آرى، تا افراد آزمون نشوند به بهشت يا دوزخ نخواهند رفت:”آیا چنین پنداشتید که (تنها با ادّعای ایمان ) وارد بهشت خواهید شد، در حالی که خداوند هنوز مجاهدان از شما و صابران را مشخّص نساخته است؟!” أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّه وَ لَمَّا یعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یعْلَمَ الصَّابِرینَ)٣؛و نيز ” اينگونه نيست که خداوند، مؤمنان را همان گونه كه شما هستيد،به حال خود واگذارد مگر آنکه خبيث را از طيّب(ناپاك را از پاك)جدا سازد”(ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ)٤.اگر آزمون نمى بود،همه ادعاى خوبى و پاكى مى داشتند، اما وقتى در بوته امتحان قرار مى گيرند،راستگويان از دروغگويان شناخته خواهند شد؛خوش بود گر محك تجربه آيد به ميان/تا سيه روى شود هركه در او غش باشد! به خاطر نعمت “اختيار” است كه آزمون، معنا پيدا مى كند. بدين معنى كه اگر انسان ها،توان و قدرت و اختيار گزينش خير يا شر را نداشته باشند و جبر بر آنها حاكم باشد كه آزمون معنا ندارد.آزمون ، وقتى صحيح است كه آزمون شونده اختيار گزينش گزينه هاى متعدد را داشته باشد…
وجود آزمون ،آثار مثبت ديگرى هم دارد:وقتى انسان بداند كه در معرض امتحان خداوند قرار دارد، همـاره خود را در موقعيت آزمایـش می‌بینـد و از کارهـای ناپسنـد دوری کرده و به کارهای شایسته رو می‌آورد و موجب تحرك و پويائى در او مى شود كه در ميدان و مسابقه عمل،براى پيروزى تلاش كند و ضمناً از سرنوشت ديگران كه ريزش كردند، عبرت گيرد تا چون آنان به هلاكت نيفتد و به اعتلا و سعادت برسد.وقتى بداند كه قرار است در محضر عدل ربوبى در آخرت حاضر شود در گزينش خير يا شر،احتياط بيشترى خواهد نمود:”و شما را با بدی ها و خوبی ها آزمایش می‌کنیم و سرانجام بسوی ما بازگردانده می‌شوید!”(وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیرِ فِتْنَه وَ إِلَینا تُرْجَعُونَ)٥.در آنجاست كه مفسدين از متقين و مسلمين از مجرمين جدا خواهند شد و هريك به جزا و پاداش اعمال شان خواهند رسيد:آيا ما مومنان و صالحان و متقيان و مسلمانان را چون مفسدان در زمين و فاجران و مجرمان قرار مى دهيم؟!(أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الأرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّار)٦ ؛ و(أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِین)٧…
عوامل آزمون بسيار گوناگون است:گاهى آزمون به زينت هاى زمينى است:”ما آنچه را كه در زمين است موجب زينت آن قرار داديم تا آنان را بيازمائيم كه كداميك از نظر عمل بهتر است”(إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الأرْضِ زِینَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلا)٨.اموال و اولاد نيز ابزار آزمون اند(إِنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلادُکُمْ فِتْنَة)٩؛نعمت هاى مادى كه به كفار داده شده: “و هرگز چشمان خود را به نعمت های مادی که به گروه هایی از آنان داده ایم میفکن، این ها شکوفه های زندگی دنیاست تا آنان را در آن بیازمائیم”(وَلا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیه)١٠؛ فقر و ندارى١١؛ زيان و زوال نعمت١٢؛كم شدن و تنگى روزى١٣؛وفا به عهد و پيمان١٤؛گرسنگی، ترس، نقص اموال و جان ها و ميوه ها و محصولات١٥و…كه هركس به فراخور شرايط و موقعيت هاى مختلف زندگى به وسيله آنها مورد آزمون قرار مى گيرد و بايد تلاش كند از آنها سربلند بيرون آيد…
————–
١.عنکبوت/٢و٣.
٢.بقره/١٥٥.
٣.آل عمران/١٤٢.
٤.آل عمران/١٧٩.
٥.انبياء/٣٥.
٦.ص/٢٨.
٧.قلم/٣٥.
٨.كهف/٧.
٩.تغابن/١٥.
١٠.طه/١٣١.
١١.انعام/٥٣.
١٢.زمر/٤٩.
١٣.فجر/١٦.
١٤.نحل/٩١و٩٢.
١٥.بقره/١٥٥.