قرآن كريم به صراحت اعلام مى دارد كه دست خداوند براى هر تغييرى در مقدرات قبلي خويش ،باز است و مى تواند هر زمان كه بخواهد تقديرى را محو و تقدير ديگرى را رقم زده و ابتدا به كار جديدى بنمايد؛ لذا فرموده است: “خداوند آنچه بخواهد، محو، و هرچه بخواهد ،تثبيت مى نمايد و أُمّ الكتاب نزد اوست(یَمحوا اللّهُ ما یَشاءُ و یُثبِتُ و عِندَهُ اُمُّ الکِتاب١).بداء به معنای اختيار داشتن در تغییر مقدّرات و برنامه ها از روى حريت و آزادى (و نه جهل و اجبار)مي باشد.اين عقيده سخيف كه “دست خداوند براى تغييرات ،بسته است،متعلق به “يهود” بود كه خداوند به شدت به اين فكر پليد مى تازد و باورمندان به آن را مورد لعنت قرار مى دهد؛ و مى فرمايد برخلاف پندار يهود، دست خداوند براى هر تغييرى در مقدرات، باز است :”يهود گفتند دست خدا بسته است! دست خودشان بسته باد و به خاطر اين سخنى كه گفتند،لعنت شدند؛ بلكه دست خدا باز است و هرطور بخواهد،خواهد بخشيد”(قالَتِ الیَهودُ یَدُ اللّهِ مَغلولَةٌ غُلَّت اَیدیهِم ولُعِنوا بِما قالوا بَل یَداهُ مَبسوطَتانِ یُنفِقُ کَیفَ یَشاءُ٢). اين باور، بداء نام دارد…
اعتقاد به بداء آن چنان مهم است كه در روايت آمده:”خداوند با هیچ عبادتی چون بداء پرستش نشده‌است٣”زيرا با قبول اعتقاد به بداء است كه انسان ها به دعا و عبادت مى پردازند تا خداوند تقديرات جديد براى آنها رقم بزند.اگر خدا قادر به تغيير نباشد،پرستشي نخواهد بود.مهم ترین اثر اعتقاد به بَدا، اثبات قدرت و آزادی مطلق براى خداست؛ چرا که بر اساس امکان بَدا برای خداوند، تا زمانی که فعلى انجام نشده خدا مى تواند تقدیر را عوض کند حتّی اگر مشیّت و تقدیر و قضای او به آن حادثه تعلّق گرفته باشد. بنا بر این، هیچ چیز حتّی قضا و قدر الهی نمی‌تواند قدرت و مالکیّت و آزادى و اختيار خدا را محدود سازد و دست او را ببندد.ضمناً اگر بَدا را نفی کنیم و خداوند را فارغ از تقدير جديد بدانیم، انگیزه‌ای برای دعا به جهت تغییر وضعیّت کنونیِ خود به وسیله کارهای خیر و عبادات و نماز، نخواهيم داشت ، چرا که هر آنچه مقدّر شده‌است، همان خواهد شد و هیچ تغییری در قضا و قدر، رُخ نخواهد داد. بنا بر این، اعتقاد به بَدا، از یک سو، روحیّه امیدواری و تلاش را به انسان می‌دهد و از سوی دیگر، روحیّه دعا و توبه و تضرّع و توکّل به حق تعالی را در انسان، تقویت می نمايد…
علامه مجلسی در کتاب بحار الأنوار هفتاد حدیث در مورد بداء ذکر کرده و در منابع ديگر ۱۱۸ حدیث از منابع شیعه و اهل سنت در این باره جمع آورى شده است٥.امام صادق(ع)فرمود:” خداوند هيچ پيامبرى را مبعوث نفرمود مگر آنكه از آنها در مورد پنج چيز پيمان و اعتراف گرفت كه نخستين آن بداء است”٦؛و فرمود:”اگر مردم می‌دانستند در اعتقاد به بَداء چه پاداشی است، هرگز از سخن گفتن درباره آن خسته نمی‌شدند”٧؛ و در مورد اينكه آيا خداوند ،نسبت به اين بداء ها و تغييرات اختيارى در تقديرها،از پيش مطلع بوده است يا نه، فرمود: برای خداوند بداء حاصل نمی‌شود مگر این که از قبل به آن موضوع جدید علم داشته است”٨.يكى از موارد بداء كه در روايات ما آمده است،وقت ظهور حضرت ولي عصر ارواحنا فداه است.يعنى دست خدا باز است كه زمان آن را جلو يا عقب بيندازد و از عوامل اصلي براي تقدم زمان ظهور،دعاى مردم براي تعجيل در ظهور تعيين شده است (فأكثروا الدعاء بتعجيل الفرج فإن ذلك فرجكم)٩؛ چنانكه در مورد بنى اسرائيل ،دعاي آنها،ظهور موسي را يكصد و هفتاد سال جلو انداخت١٠. مورد ديگرعلائم ظهور است كه همگى بدائى شمرده شده و فرموده اند،خداوند مى تواند همه علائم را بداء نموده و يك شبه امر ظهور را اصلاح فرمايد و رقم زند(يصلح الله امره في ليلة)١١…
نمونه هاي زيادي از بداء در قرآن آمده است همچون داستان يونس كه قرار بود تا روز رستخيز در شكم ماهى باشد اما با دعاي او اين تقدير ،تغيير پيدا كرد و از آن تنگنا نجات پيدا يافت ( فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنْ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنه إِلَى يَوْم يُبْعَثُونَ)١٢ و نيز برطرف شدن عذاب از قوم يونس بر اثر تضرع و دعاي آنان(کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْی فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلی حینٍ)١٣؛ و تغییر فرمان الهی به ابراهیم در مورد ذبح اسماعیل وقتى هر دو در آزمون، پيروز شدند(وَ فَدَیناهُ بِذِبْحٍ عَظیمٍ)١٤؛اضافه شدن ده شب به میقات سي شبه موسی و پایان یافتن آن در چهل شب(و واعَدنا موسی ثَلاثینَ لَیلَةً واَتمَمناها بِعَشر…)١٥؛ به تاخير افتادن عذاب در قوم نوح و آياتى ديگر١٦…با درک صحیح مسئله بداء، انسان درمی‌یابد که در جایگاه هر انتخاب و انجام هر کار او خداوند ناظر و صاحب اختيار و توانا در تغيير مقدرات اوست و براساس همین باور، هماره به او اميدوار و ملتجى است و هيچگاه خداوند را دست بسته ندانسته ،هماره او را در كار تقدير و إنشاء و بداء ،فعال مى داند( کُلَّ یَوم هُوَ فی شَأن)…
——————–
١.رعد/٣٩.
٢.مائده/٦٤.
٣.اصول کافی: کتاب التوحید، باب‌البداء، ۱ / ۱۴۴:(ما عُبد الله بشئ مثل البداء).الكافى،ج١،ص١٩٧.
٤.بحار الانوار ۴ / ۱۰۷، کتاب التوحید: باب‌البداء؛ التوحید ابن بابویه قمی باب‌البداء، ص ۳۳۲.
٥. دانشنامه قرآن و حدیث، ري شهرى،ج ۱۲، ص ۱۲۱.
٦.صدوق، التوحید، ص۳۳۳.
٧.همان،ص٣٣٤.
٨.کلینی، الکافی، ج ۱، ص۱۹۸.
٩.بحارالانوار،ج٥٣،ص١٨١.
١٠.همان،ج٥٢،ص١٣١.
١١.كمال الدين،ج١،ص١٥٢.
١٢.صافات/١٤٤.
١٣.یونس/ ۹۸.
١٤.صافّات/ ۱۰۲ و ۱۰۷.
١٥.اعراف/١٤٢.
١٦.۱۰نوح/ و ۱۱ ،صافات/ ٢١؛مائده/٢٦؛ صافّات؛اعراف/ ۹۶ و ۱۴۲؛فاطر/ ۱۱؛دخان/٤.
١٧.رحمن/٢٩.