عدل به معناى دادگرى در مقابل ظلم به معناى ستمگرى است.حُسْنِ عدل و قُبح ظلم بر همگان آشكار و از مستقلات عقليه و احكام روشن خودمعیار خرد عملی در انسانهاست . عادل از صفات الاهى است و ذات ذوالجلال از هر گونه ستمى مبرّاست.قرآن برای بیان پیراستگی خدا از هر نوع ظلم و ستم، مى فرمايد:”خداوند هرگز نسبت به بندگان [خود] بیدادگر نیست(یعنی به عدالت رفتار می کند)”(أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ)١؛ و نيز:”همانا خداوند به اندازه سنگینی ذرّه ای بر کسی ستم نمی کند و اگر کار نیکی باشد، دوچندانش مى كند و از نزد خويش پاداشى بزرگ مىبخشد(إنَّ اللّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضاعِفْها وَ یُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرا عَظِیما)٢. قرآن همچنين ساحت خداوند را از هر ظلمى،پيراسته مى دارد و مى فرمايد اگر جفا و ظلمى به انسان ها مى رود از ناحيه خود آنهاست نه خداوند:”خدا برای آنان ستم نمی کند بلکه آنان خودشان هستند که بر خویش ستم می‌نمایند(فَما کانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ)٣.
خداوند در آيات بسيارى در قرآن،انسان ها را به رعايت عدل دستور مى دهد،چگونه ممكن است بندگان خود را به رعايت عدل دعوت نمايد اما خود،عدل را رعايت نكند؟!:”خدا به شما فرمان مىدهد که سپرده ها و امانت ها را به صاحبان آنها بازگردانید و چون میان مردم داورى مىکنید، به عدالت داورى کنید”(إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ )٤؛و نيز:”اى کسانى که ایمان آوردهاید، همواره براى خدا قیام کنید و از روى عدل و عدالت گواهى دهید. کینه و دشمنى با گروهى شما را به ترک عدالت وادار نسازد. عدالت کنید که به پرهیزگارى نزدیکتر است”(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامینَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى)٥؛ و نيز:” اى مردم، پیمانه و ترازو را از روى عدالت بسنجید و از حق مردم کم و کسر نکنید و در زمین فساد و آشوب بر پا نسازید”٦؛و:”خدا به دادگرى و نیکوکارى و بخشش به خویشاوندان فرمان مىدهد و از کار زشت و ناپسند و ستم باز مىدارد. به شما اندرز مىدهد، باشد که پند گيريد”(إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إیتاءِ ذِی الْقُرْبى وَ یَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون)٧؛ و”به عدل رفتار كنيد كه خدا دادگران را دوست دارد”(وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطین)٨…
اگر انسان ها در انجام كارهاى خود،اختيار داشته باشند،پاداش و عقوبت آنها صحيح و عادلانه است؛اما اگر آنها مجبور باشند، پاداش و عذاب ،غير عادلانه خواهد بود و ظلم به آنهاست.بنابر اين عدل خداوند و نظام پاداش و كيفر، در گرو اختيارداشتن انسان هاست.وقتى خداوند مى فرمايد:”ما ترازوهای عدل را در روز قيامت نصب می‌کنیم، لذا به هیچ کس کمترین ستمی نمی‌شود(و نضع الموازین القسط لیوم القیامة فلا تظلم نفس شیئا)٩و مى فرمايد: “پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمی‌کند( و ما ربک بظلام للعبید)١٠؛معناى آن اين است كه انسان ها مجبور نيستند و با اختيار خود راه خوب يا يد را انتخاب مى كنند لذا اگر براى كردار خوب شان پاداش بگيرند و براي كردار بدشان عذاب شوند،عين عدل است و خدائى كه كيفر و پاداش مى دهد،عادل است.آيات بسيارى در قرآن بر اختيار داشتن انسان در انجام اعمالش،تاكيد دارند و راز برپائى قيامت و برقرارى ميزان عدل و قرار دادن بهشت براى نيكوكاران و دوزخ براى تبهكاران نيز همين اقامه عدل الاهى است…
برقرارى عدل و قسط در همين دنيا نيز اراده الاهى است ولى چون به انسان ها،اختيار داده كه خود انتخابگر باشند؛ بعضى به ظلم گرايش پيدا مى كنند و مانع برقرارى عدل مى شوند.اصولاً خداوند پيامبران را براى همين فرستاده كه مردم را آموزش دهند تا عدل و قسط را برپا كنند:“ما پیامبران خود را با حجتى روشن (براى هدایت مردم) فرستادیم و به آنان کتاب و میزان عدالت نازل کردیم تا مردم به عدل و عدالت و قسط قیام کنند”١١.اما “این مردم اند که به خویشتن ستم می‌نمایند”(و لکن الناس انفسهم یظلمون)١٢؛ليكن براى آنكه يكبار در دنيا جلوه اى از عدل و قسط تحقق يابد خداوند در آخرالزمان،به حجتش امام مهدى ماموريت خواهد داد كه عدل و قسط را در زمين اجرا و پياده نمايد.در حديث مشهورى،شيعه و سنى از پيامبر(ص)نقل كرده اند كه فرمود:”اگر از عمر جهان جز يك روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانی می‌کند تا مردی از فرزندان من، قيام نماید، و زمين را از عدل و داد پر کند آنگونه که از جور و ظلم پر شده باشد”١٣…
—————–
١.آل عمران/١٨٢.
٢.نساء/٤٠.
٣.توبه/٧٠.
٤.نساء/٥٨.
٥.مائده/٨
٦.هود/٨٥.
٧.نحل/٩٠.
٨.حجرات/٩.
٩.انبياء/٤٧.
١٠.فصلت/٤٦.
١١.حديد/٢٥.
١٢.يونس/٤٤.
١٣.منتخب الاثر،ص٢٤٧،نورالابصار شبلنجى،ص١٨٧-١٨٩.