از ديگر مستندات قرآنى امامت در قرآن، آيه إبتلى است.اين آيه به صراحت روشن مى دارد كه مقام امامت،مقامى مستقل از نبوت است و”عهد”ى الاهى است كه از طرف خداوند به بعضى برگزيدگان و رسولان الاهى اعطا مى شود ولى به ظالمان حتى اگر ذريه پيامبران باشند،داده نمى شود.سخن قرآن در مورد حضرت ابراهيم است:”و آنگاه كه خدا ابراهيم را به كلماتى آزمود و سپس او آزمون ها را با سربلندي و كاميابي به پايان رسانيد، به او فرمود كه تو را امام مردم قرار مي دهم؛او گفت: از ذريه من نيز (قرار ده)؛(خداوند)گفت: “عهد” من به ظالمان نمى رسد(وَإِذِ ابْتَلي إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ)١.مشخص است كه ابراهيم(ع)،مقدماتى را پشت سر گذاشته و از آزمون هاى سختى با سربلندى و كاميابى، بيرون آمده تا شايستگى اين مقام(امامت)را پيدا كرده است.عبارت” إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً”(يعنى من تو را امام قرارمى دهم)، شاهد و مستندى قطعى بر نصب الاهى امام است زيرا خداوند مى فرمايد من امامت را به تو اعطا مى نمايم…
محور اصلى مجادلات كلامى بين فرق اسلامى در موضوع جانشينى پيامبر(ص)در همين نكته مى چرخيده كه تعيين جانشين و امام براي پيامبر،وظيفه خداست يا در اختيار مردم است كه با انتخاب،يكى را برگزينند و انتخاب نمايند.آيه ابتلى ، به صراحت،تكليف اين موضوع را روشن مى كند چنانكه آيات تبليغ ، ولايت، اولى الامر، إكمال و… روشنگر انتصابى بودن امامت و جانشينى پيامبر بودند.موضوع بعدى در رابطه دو مقام رسالت و امامت است. بعضى اين دو را يكى گرفته و رسول را همان امام دانسته و معتقدند آنچه در آيه ابتلى، با عنوان “امام”به ابراهيم داده شد همان مقام رسالت است.اين تفسير نادرست است زيرا اولاً ابراهيم،مقام رسالت را داشت،اگر امام همان رسول بود،دادن مقام امامت به او تحصيل حاصل بود،ثانياً اگر اين دو مقام يكى باشند ،همه رسولان،امام هم بوده اند وجعل امامت براى ابراهيم بى مورد است ضمن آنكه اين مقام در دوران پيرى به او داده شد كه ذريه داشته چون به خدا عرض كرد ذريّه مرا هم امام قرار ده و نگفت رسول قرار ده، زيرا از جوانى رسول بوده است…
در باور شيعه، مقام نبوت ، مرحله تأسيس دين و نزول وحي و ابلاغ پيام هاي الهي و هدايت هاي عمومي است اما در امامت سخن از تأسيس دين و وحى مطرح نيست،بلكه تداوم هدايت و پيشوايي دينى مردم و دستگيري از آنان در مراحل مختلف زندگى فردى و اجتماعى است.پيامبرى چون ابراهيم كه هر دو مقام را واجد بوده علاوه بر ماموريت نبوت، وظيفه پيشوائى دينى را هم مامور به انجام شده است…اين مقام هم وقتى به او داده شده از همه امتحانات را بطور تمام و كمال،سربلند بيرون آمده است(فَأَتَمَّهُنَّ).امام صادق(ع)فرمود:”خداوند ابراهيم را بنده خويش قرار داد پيش از آنكه او را نبى قرار دهد؛ و او را نبى قرار داد پيش از آنكه او را رسول قرار دهد؛ و او را رسول قرار داد پيش از آنكه او را خليل(دوست صميمى) قرار دهد؛و او را خليل قرار داد پيش از آنكه او را امام قرار دهد.وقتى همه اين اوصاف در او جمع شد به او گفت :”من تو را امام قرار دادم…”٢
نكته مهم ديگرى كه از آيه ابتلى،مستفاد مى شود،ويژگى عصمت از گناه است زيرا مى فرمايد:عهد من كه منظور امامت است به ظالمين نمى رسد(لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ).هر گناهى،ظلم است يا ظلم به خويش يا خدا يا ديگر انسان ها.امام ،به ظلم و ستم ،آلوده نمى شود.اين قاعده كلى روشن مى كند كه نمى توان به هرحاكم و فرمانروا و امير و پادشاه و رهبرى،امام به معناي خلافت پيامبر يا پيشواى دينى اطلاق نمود.بنابراين مدعيان رهبرى الاهى كه به گزاف خود را امام ناميده و مدعى مقام امامت شده و مى شوند،با اين قاعده از اين مقام،ساقط هستند.لذا خداوند به ابراهيم هم مى فرمايد امامت مخصوص ذريه صالح و عادل است و آن دسته از ذريه تو(از نسل اسماعيل و اسحاق) كه ظالم نباشند به اين مقام خواهند رسيد همچون پيامبر اكرم(ص)،حضرت على(ع)و امامان از نسل او زيرا به تصريح قرآن برخى از ذريه ابراهيم،محسن و برخى ظالم بودند٣…
——————-
١.بقره/١٢٤
٢.كافى، ج١،ص١٧٥؛عيون اخبار الرضا(ع)، ج١،ص١٧٢.
٣.صافات /١١٣.