مضطر، حاجت مندى است كه در تنگنا و سختى قرار گرفته و راه هاى گشايش به سويش بسته شده و چاره اى جز خدا برايش باقى نمانده و لاجرم از سويداي جان خدا را مى خواند و در پس اين دعا و اخلاص،خداوند،دعايش را به اجابت مى رساند و سختى او را به گشايش تبديل مى نمايد(جان مضطر چو در فغان آمد/طاقتش طاق و چاره اش گم شد/لاجرم دست بر دعا برداشت/اضطرارش به سوي خالق شد/سوز و اخلاص او،خدايش ديد/ز اجابت، گشايشى بگشاد).خداوند در قرآن كريم به اين موضوع اشاره نموده و دعاي مضطرين را موجب رفع گرفتارى و بلكه قرار دادن آنها در موقعيت جانشينى و حكومت ، مى شمرد:”آيا (به جز خدا)كسى هست كه درمانده و مضطر را، به هنگامى كه او را مىخواند، اجابت مىكند، و (گرفتارى) بد را برطرف مىسازد، و شما را جانشينان در زمين قرار مىدهد؟ آيا معبود ديگرى با خداست؟! چه اندك متذكر مى شويد!”(أمَّنْ يُجِيبُ المُضطَرَّ إذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ أإلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ)١…
در روايات آمده است كه يكى از مصاديق مضطر، قائم آل محمد(ص)است. وقتى كه در آخرالزمان به خاطر تسلط مستكبران و ظالمان در جهان ، ستم و بيداد و فساد شيوع يافته و مردم از صراط مستقيم خارج و دچار انحراف مى شوند،در حاليكه هنوز اجازه قيام بنا بر حكمت هاى الاهى صادر نشده است، آن حضرت در بين ركن و مقام (در مسجدالحرام) دو ركعت نماز مى خواند و آنگاه دست به دعا برداشته، از خداوند تعجيل در فرج خود را مىخواهد؛درهاى اجابت گشوده شده و خداوند اذن قيام را صادر نموده و خلافت الاهى را براى او محقق مى سازد.امام صادق (ع) فرمود:این آیه دربارۀ مهدی از آلمحمد علیهمالسلام نازل شده است. به خدا سوگند! مضطر اوست؛ هنگامی که در مقام ابراهیم دو رکعت نماز به جا میآورد و دست به درگاه خداوند متعال برمی دارد، خداوند سبحانه و تعالی دعای او را اجابت میکند، ناراحتیها را برطرف میسازد و او را خلیفۀ روی زمین قرار میدهد”(نُزِلت فی القائم،هو و اللّه المضطرّ إذا صلّی فی المقام رکعتین و دعا اللّه فأجابه و یکشف السّوء و یجعله خلیفة فی الأرض»٢…
به همين خاطر،مضطر یکی از القاب حضرت مهدی(ع) قرار گرفته و در بعضى ادعيه و روايات از آن حضرت با لقب مضطر ياد شده است. از جمله در قسمتى از دعاى ندبه آمده است: “كجاست آن مضطرى كه چون دعا كند، خواست او به اجابت مىرسد(اين المضطرّ الذى يجاب اذا دعى)٣. امّا در اينكه چرا به امام عصر(ع) لقب مضطر داده شده از بررسى مجموعه روايات مربوط به اين بحث چنين برمىآيد كه امام معصوم بهعنوان حجّت الهى در خيرخواهى به بندگان خدا و محبت به آنان از پدر و مادر به آن ها مهربان تر است؛ كدام اضطرار سخت تر از اين است كه كسى حجّت خدا باشد و مسئوليت حفظ و تبليغ و ترويج و حاكميّت بخشى به همه احكام و ارزشهاى الهى را برعهده داشته باشد، امّا در شرايطى واقع شود كه ببيند حكام جور از يك طرف و منافقان و انسان هاى هواپرست از طرف ديگر احكام حيات بخش الهى را زير پا گذاشته و بندگان خدا را از مسير سعادت واقعى منحرف مى سازند و آنها را به بيراهه مى برند اما او هنوز اجازه قيام ندارد و مامور به صبر است، لذا در اضطرار قرار مى گيرد…
اين آيه نيز درهاى اميد و رجا را به روى مومنان مى گشايد و به آنها يادآورى مى نمايد كه هرگاه تمام درها و اسباب جهان به روى انسان بسته شود و از هر نظر درمانده گردد، تنها كسى كه مىتواند مشكلات را برطرف سازد، و نور اميد دردل ها بتاباند و دعاى انسان هاى گرفتار را مستجاب كند، ذات پاك خداست.روى سخن با همه انسان هاست كه بايد هميشه اميدوار به رحمت حق باشند و خالصانه دعا كنند كه او اجابت كننده است.امام زمان(ع)نيز در حال اضطرار،در مقام ابراهيم نماز مى گزارد و دست به دعا بر مى دارد و از خداوند تعجيل در فرج خود را مى خواهد و پروردگار عالم نيز دعاى او را اجابت نموده و به او اذن ظهور مىدهد و به دنبال اين واقعه مبارك آن حضرت به بركت امدادهاى غيبى و همچنين يارى انسان هاى مؤمن و منتظران واقعى كه در آن زمان از سرتاسر عالم به گرد آن حضرت جمع شدهاند، بساط ستم را از روى زمين برخواهد چيد إن شاء الله.٤..
———————–
١.نمل/٦٢.
٢.نعمانی، الغیبة، ص۳۱۴، ح۶؛ تفسیر قمی، ج۲، ص۱۲۹.
٣.مفاتيح الجنان،دعاى ندبه.
٤.بحارالانوار،ج٥١،ص٤٨.