عامل برپائى قيامت، تجلى عدل الاهى است كه به شكل حسابرسى دقيق اعمال انسان هاى مختار و سپس پاداش به نيكان و جزا به ظالمان، برنامه ريزى شده است. همين كه افراد بدانند قيامتى هست و حسابرسى خواهند شد،خود از عوامل بیداری است و موجب مى شود به سراغ امور نيك بروند و از بدى ها دورى گزينند.خداى بزرگ،حسابرسى را به خود نسبت مى دهد:”حساب آنها جز بر عهده پروردگار من نیست”(ان حسابهم الا علی ربی)١؛ و “بى تردید حساب آنان بر عهده ماست”(ثم ان علینا حسابهم)٢.در قيامت است كه خداوند از همه اعمال سوال خواهد نمود: “سوگند به پروردگارت كه بى تردید از همگى آنان (در روز جزا) خواهیم پرسید از آنچه(در دنیا)به جا مى آورده اند” (فوربک لنسئـلنهم اجمعین عما کانوا یعملون)٣؛”بگو: بىتردید آن مرگى كه از آن مى گریزید،شما راملاقات خواهد كرد، سپس به سوى داناى نهان و آشكار بازگردانده مى شوید، پس شما را از آنچه (در دنیا) عمل مىكردید آگاه نمايد”(قل ان الموت الذی تفرون منه فانه ملاقیکم ثم تردون الی عالم الغیب والشهادة فینبئکم بما کنتم تعملون) ٤…
حسابرسي دقيق خداوند در قيامت،اين پيام را براى انسان دارد كه مواظب رفتارهاى پنهان و آشكار خود و حتى نيت ها و انديشه هاى خود باشد:”اگر آنچه در دل دارید (از باورهاى باطل و نيت ها و گمان هاى بد) آشكار نمایید یا پنهان سازید خدا شما را به آن محاسبه مى كند”(ان تبدوا ما فی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله)٥؛مثلاً در مورد كسانى كه كم فروشي مى كنند،مى فرمايد:”آیا آنها گمان نمى كنند كه (براى حساب و كتاب) برانگیخته مى شوند، در روزى بزرگ؟!روزى كه همه مردم (براى محاسبه و داورى) در پیشگاه پروردگار جهانیان برمى خیزند؟!”(الا یظن اولـئک انهم مبعوثون لیوم عظیم یوم یقوم الناس لرب العالمین)٦.همان كه لقمان به پسرش نصيحت كرد و گفت:”پسرم! اگر اعمال نیك و بد، حتى به اندازه سنگینى خردلى در درون صخره اى یا در گوشه اى از آسمان یا درون زمین باشد،خدا آن را در دادگاه قیامت حاضر مى كند، و حساب آن را مى رسد چرا كه خداوند دقیق و آگاه است”٧…
حسيب (حسابرسى)، هم از صفات خداوندى است:” بىتردید خداوند حسابرس همه چیز است”(إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَیءٍ حَسِیباً)٨؛ و در جاي ديگر مى فرمايد:” خدا در حسابرسي كافى است”(وکفی بالله حسیبـا)٩.”حسیب” یعنى” محاسب” و حسابگر،بنابراين بايد فقط از او براى انجام كارهاى كوچك و بزرگ تان خشیت داشته باشید، و از غیر او دچار خشیت نشوید. ضمناً خداوند هشدار مى دهد كه مواظب سخنان و رفتارهاتان در اجتماعات كوچك و بزرگ باشيد ، چون هيچ اجتماعى نيست كه خدا حاضر نباشد :”هیچ نجوا و رازگویى میان سه نفر محقق نمى شود مگر اینكه او چهارمى آنهاست، و نه میان پنج نفر مگر آنكه او ششمى آنهاست، و نه كمتر از آن و نه بیشتر مگر اینكه او با آنهاست در هر كجا كه باشند؛ سپس در روز قیامت همه را به آنچه كرده اند آگاه مى سازد، حقّا كه خداوند به همه چیز داناست”(ما یکون من نجوی ثلاثة الا هو رابعهم ولا خمسة الا هو سادسهم ولا ادنی من ذلک ولا اکثر الا هو معهم این ما کانوا ثم ینبئهم بما عملوا یوم القیـمة)١٠…
چنانكه در آيات آمد اين حسابرسى شامل همه اعمال درونى و برونى ،ظاهرى و باطنى خواهد بود؛گوش و چشم و قلب و كليه اعضا مورد سوال واقع خواهند شد:”از چیزى كه بدان علم ندارى (در مرحله اعتقاد و گفتار و عمل) پیروى مكن، زیرا گوش و چشم و دل، هر یك مورد سؤال قرار خواهند گرفت”(ولا تقف ما لیس لک به علم ان السمع والبصر والفؤاد کل اولـئک کان عنه مسـولا)١١؛ و در جاي ديگر تصریح مى كند كه روز قیامت، اعضاء پیكر انسان و حتى پوست تنش به سخن در مى آیند و حقایق را بازگو مى كنند١٢.هر امتى پاسخگوى اعمال خويش است و به خاطر گناه امت ديگر،محاكمه نخواهد شد: “آنها امتى بودند كه درگذشتند، و اعمالشان مربوط به خودشان است، و اعمال شما نیز مربوط به خود شما است(و شما هرگز مسئول اعمال آنها نخواهید بود)”(تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَ لَكُمْ ما كَسَبْتُمْ)١٣؛و “هیچ نفس گنهكارى بار گناه دیگرى را برنمى دارد و بازگشت شما به سوى پروردگارتان است، پس او شما را از آنچه انجام مى دادید آگاه خواهد ساخت”(ولا تزر وازرة وزر اخری ثم الی ربکم مرجعکم فینبئکم بما کنتم تعملون)١٤…
———————–