پديدآورنده كتاب اقدس،ميرزا حسينعلى نورى معروف به بهاء الله، فرزند ميرزا عباس نورى معروف به ميرزا بزرگ، از مستوفيان و منشيان عهد محمدشاه قاجار در سال ١٢٣٣ق، در تهران به دنيا آمد و مانند برادرانش آموزش هاى مقدماتى ادب فارسى و عربى را زير نظر پدر و معلمان و مربيان گذراند. او در زمان ادعاى بابيت سيد على محمد شيرازى، در جمادى الاولى١٢٦٠، جوانى ٢٨ ساله و ساكن تهران بود كه در پى تبليغ نخستين پيرو باب، ملا حسين بشرويهاى معروف به «باب الباب» ، در شمار نخستين گروندگان به باب درآمد و از آن پس يكى از فعال ترين افراد بابى شد و به ترويج بابي گرى، بويژه در نور و مازندران، پرداخت. برخى از برادرانش، از جمله ميرزا يحيى معروف به «صبح ازل» ، نيز بر اثر تبليغ او به اين مرام پيوستند. ميرزا يحيى سيزده سال از حسينعلى كوچكتر بود.از مشهورترين اقدامات ميرزا حسينعلى در آن زمان، به نوشته منابع بهائى، طراحى نقشه آزادى قرة العين ـ كه در قزوين به اتهام همكارى در به شهادت رساندن ملا محمد تقى برغانى معروف به شهيد ثالث زندانى بود ـ و نقش جدى و مؤثرش در اجتماع شمارى از بابيان در واقعه بدشت بود.
اين اجتماع بعد از دستگيرى و تبعيد باب به قلعه چهريق در ماكو و به انگيزه تلاش براى رهايى وى از زندان برپا شد. ميرزا حسينعلى با توجه به توانايى مالى و فراهم كردن امكانات اقامت طرفداران باب در بدشت ، جايگاهى معتبر نزد اجتماع كنندگان يافت. در همين اجتماع بود كه سخن از نسخ شريعت اسلام رفت و قرة العين «بدون حجاب، با آرايش و زينت» به مجلس وارد شد و حاضران را مخاطب ساخت كه امروز «روزى است كه قيود تقاليد سابقه شكسته شد» . شمارى از افراد آن اجتماع، به تعبير برخى منابع بهائى «اين طور تصور كردند كه حريت مضره را پيشه خويش سازند و از حدود آداب تجاوز كنند» بطورى كه ملا حسين بشرويه اى كه اولين بابى محسوب مى شد گفت:اگر من آنجا بودم آنها را حد مى زدم.علاوه بر آن، هر يك از گردانندگان لقبى جديد و داراى جنبه معنوى پيدا كرد، محمد على بارفروشى به قدوس، قرة العين به طاهره و ميرزا حسينعلى به بهاء الله ملقب شدند. در بازگشت بابيان از بدشت، در شعبان ١٢٦٤، روستاييانى كه برخى از گزارش هاى آن اجتماع را شنيده بودند، در قريه نيالا به آنان حمله كردند و ميرزا حسينعلى به سختى از اين غائله نجات يافت. برخى منابع بهائى، اين برخورد را به «غضب الهى» در نتيجه رفتار غير اخلاقى بابي ها در بدشت تعبير كردهاند.
در همان اوان (سال ١٢٦٥)، شورش بابي ها در قلعه شيخ طبرسى مازندران روى داد و ميرزا حسينعلى همراه با برادرش، يحيى، و جمعى ديگر قصد پيوستن به بابي هاى قلعه طبرسى را داشت، ولى در آمل دستگير و زندانى و سپس روانه تهران شد. به فاصله اندكى، شورش بابي ها در نيريز پيش آمد و با كشته شدن سيد يحيى دارابى، ملقب به وحيد، در شعبان ١٢٦٦ خاتمه يافت. اين شورش ها و چند حادثه ديگر مقارن با نخستين سالهاى سلطنت ناصرالدين شاه قاجار بود. به منظور خواباندن اين شورش ها كه ضربه بزرگى براى دولت و ملت بود،ميرزا تقى خان امير كبير، صدر اعظم وقت، تصميم به سركوب قطعى اين قيام ها گرفت، از اين رو در ٢٧شعبان ١٢٦٦، به دستور او سيد على محمد باب در تبريز اعدام شد. به نوشته منابع بابى و بهائى، باب بعد از شنيدن سرانجام قيام قلعه شيخ طبرسى، كه بر اثر آن بيشتر پيروان اوليهاش، از جمله ملا حسين بشرويهاى و محمد على بارفروشى، كشته شده بودند، بىاندازه محزون بود و حتى «از شدت حزن براى مدت شش ماه» از نوشتن ـ و به تعبير منابع بهائى: «نزول وحى» ـ بازماند، اما گزارش منابع بابى و بهائى نسبت به جانشينى او يكسان نيست. حاجى ميرزاجانى كاشانى بعد از شرح اندوه باب در كشته شدن يارانش، به «نوشتجات» ميرزا يحيى (برادر ميرزا حسينعلى) ـ كه در همان ايام به باب رسيده بود ـ اشاره كرده و نوشته است كه باب بعد از خواندن اين نامه ها مسرور شد و سپس وصيت نامهاى براى يحيى فرستاد و در آن «نص به وصايت و ولايت فرمود»…بنابر بيشتر منابع، بعد از اعدام باب، عموم بابيه به جانشينى ميرزا يحيى ـ كه باب او را «من يعدل اسمه اسم الوحيد» خطاب كرده بود ـ معتقد شدند و چون در آن زمان يحيى بيش از نوزده سال نداشت، ميرزا حسينعلى زمام كارها را در دست گرفت.
نقش فعال ميرزا حسينعلى در اقدامات بابيان و تصميم جدى امير كبير براى فرونشاندن قيام ها و شورش هاى آنها موجب شد كه وى از ميرزا حسينعلى بخواهد ايران را به قصد كربلا ترك كند، و او در شعبان ١٢٦٧ به كربلا رفت ، اما چند ماه بعد، پس از بركنارى و قتل امير كبير، در ربيع الاول ١٢٦٨، و صدارت يافتن ميرزا آقاخان نورى، به دعوت و توصيه شخص اخير كه همشهرى او بود به تهران بازگشت. در شوال ١٢٦٨، حادثه تيراندازى دو تن از بابيان به ناصرالدين شاه پيش آمد و بار ديگر به دستگيرى و اعدام بابي ها انجاميد.از نظر حكومت مركزى، قرائن و شواهدى براى نقش ميرزا حسينعلى نورى در طراحى اين سوء قصد وجود داشت و به دستگيرى او اقدام شد . برخى منابع بابى (همچون عزيه خانم نورى خواهر ميرزا حسينعلى، اين نسبت را تأييد مىكنند، اما منابع بهائى عموما منكر آن هستند. خود او نيز در نامه معروف به لوح شيخ (ص ١٥و١٦) از مداخله در اين كار تبرى جسته و حتى ادعا كرده كه در زندان به احوال و حركات حزب بابى مىانديشيده و قصد اصلاح و تهذيب آنان را داشته است. با اينهمه، بهاء الله احتمالا به منظور مصون ماندن از تعقيب و دستگيرى، كه چه بسا به اعدامش مىانجاميد، مدتى در مقر تابستانى سفارت روس در زرگنده شميران به سربرد و بنابر منابع بهائى، به رغم اصرار سفير روس بر ادامه اقامت وى در آنجا و امتناع از تسليم او به نمايندگان شاه، سرانجام سفير از وى خواست كه به خانه صدر اعظم برود و «ضمنا از مشار اليه [ميرزا آقاخان نورى، صدر اعظم] به طور صريح و رسمى خواستار گرديد امانتى را كه دولت روس به وى مىسپارد در حفظ و حراست او بكوشد و اگر آسيبى به بهاء الله برسد و حادثهاى رخ دهد ، شخص صدر اعظم نزد سفارت روس مسئول خواهد بود . توجه خاص سفير روس به سرنوشت باب و بابيان، موجب شد كه وى بعد از تسليم ميرزا حسينعلى به صدر اعظم، همچنان مراقب كار باشد و با پيگيرى موضوع و «پيغام شديد» ، موجبات رهايى او را از زندان فراهم آورد. ميرزا حسينعلى به دستور حكومت ايران، بايد تهران را به مقصد بغداد ترك مى گفت. سفير روس از وى خواست «كه به روسيه برود و دولت روس از او پذيرايى خواهد نمود» ، اما او نپذيرفت، هنگام سفر تبعيد نيز نمايندهاى از سوى سفارت روس همراه كاروان بود. بابيان ديگر نيز ناگزير از ترك تهران و رفتن به بغداد شدند…
————————
١. زندگى نامه بهاء الله و مطالب تاريخى بعدى تا كتاب شناسى اقدس ،عيناً از مقاله تحقيقى”دانشنامه جهان اسلام” با حذف كليه استنادات(بلحاظ اختصار)نقل شد.علاقمندان براى ديدن استنادها به آنجا مراجعه فرمايند: دانشنامه جهان اسلام، ج ٤، ص٧٣٣به قلم محمود صدرى.