مناظره ، يك مكالمه و ديالوگ و گفتگوى دو طرفه است كه هر يك با استدلال و ارائه براهين سعى مى كند حقانيت و درستى ديدگاه هاي خود را بر ديگرى به اثبات برساند.مناظره از نظر لغوى از ريشه “نظر” به معناي با هم نظر كردن و فكر كردن در حقيقت و ماهيت يك موضوع است. نام مناظره ، جلساتى را در ذهن تداعى مى كند كه در آن حداقل دو نفر در حضور فرد يا افرادى به عنوان داور يا ناظر درباره موضوعى بحث مى كنند. اين نوع مناظره از قديم الايام وجود داشته اما بعد از اسلام رواج بيشترى يافته است . براى به سامان آوردن آن و پرهيز از مغالطه ها و سفسطه ها دانشمندان از ديرباز براي مناظره قواعد و شرايطى نهاده اند تا ميوه مناظره شيرين تر شود…
به گزارش امام صادق عليه السلام،٢٥نفر در پنج گروه یهودی، مسیحی، مادی، ثنوی و بت پرستان مدینه آن هم در اوایل بعثت، به مناظره با پيامبر(ص)آمدند.گفتگوى عالمانه و مؤدبانه آن حضرت با ايشان كه با ادبيات متعالى و تعبيرات عقلائى و سبك زيباي مناظره انجام شد،شاهد گویایی بر تأثیر فوری مناظره در قلوب زنگار زده آن متعصبان متصلّب بود به نوعى كه آنان را چنان جذب و مجاب و قانع کرد که گفتند به ما مهلت بده تا در اینگونه مسائل بیندیشیم. پیغمبر در پایان برای بیدار شدن ضمیر وجدان و فطرت انسانی به آنان فرمودند: “اگر با دلهای پاک و با دید انصاف و عقل خدادادی بیندیشید، خداوند هدایت را نصیبتان خواهد کرد”. امام صادق علیه السلام پس از نقل مناظره میفرماید: سوگند به پروردگاری که پیامبر را به حق مبعوث نمود سه روز بیشتر طول نکشید که تمام این ۲۵ نفر که در قالب پنج گروه به مصاف و مناظره با پیامبر آمده بودند، به حضور حضرت شرفیاب و همگی مسلمان و تسلیم حقیقت شدند و در کمال صراحت و صداقت گفتند: «مَا رَأَیْنَا مِثْلَ حُجَّتِکَ یَا مُحَمَّدُ ، نَشْهَدُ أَنَّکَ رَسُولُ الله»؛ یا محمد تاکنون مانند حجت و دلیل تو ندیده بودیم و کسی اینگونه با ما مناظره نکرده بود؛ شهادت میدهیم که تو رسول خدایی…
وقتى مناظره به قصد هدايت باشد، مناظره كننده بايد همه شرايط را براي آن آماده نمايد:نخست به خدا ملتجى شود كه آنچه حق است بر زبان او جارى كند؛سپس از دو اهرم علم و ادب بهره گرفته و با مهربانى تلاش كند تا منطق خود را برجان مخاطب بنشاند؛سخن او را دقيق بشنود و از سخن خود او براي پاسخ نقضى بهره گيرد زيرا كوتاه ترين راه براي رسيدن به هدف در مناظره، بحث هاي نقضي است به جاي بحث هاي حلّى كه زمان بر است.از بحث هاي متفرق و مطالب حاشيه اى كه جريان اصلي مناظره را به بيراهه مى كشاند،اجتناب نمايد.همين شيوه را در مناظرات امامان و اصحاب فاضل آنها ديده ايم كه نقش و تأثیر مثبت داشته و نوعاً به هدايت انجاميده است…
در مناظره هائى كه مقصود خود مناظره شونده نيست بلكه مقصود مخاطبانى است كه شاهد مناظره هستند(مانند بحث هائى كه با مبلغان فرقه هاي انحرافى در حضور مستمعان انجام مى شود)بايد بحث ها را ساده و مطابق فهم حضار مطرح نمود و از بحث هاي فنى و دشوار ،پرهيز كرد.اگر طرف مناظره، شگرد هاي ناروا مثل مغلطه و سفسطه و از شاخه اي به شاخه ديگر پريدن و تكه پرانى و پوزخند و مانند آن استفاده كرد، بايد با درايت و ادب مانع كار او شد و با تذكرات وجدانى در دل مخاطبان نفوذ نمود و فطرت آنها را بيدار كرد.اگر فطرت ها بيدار شوند ،حقيقت جلوه خواهد كرد و افراد به سوي خدا و اولياى او باز گشته متوجه مولاي زمان خويش خواهند شد..