گفتم:آيا امام پنجم پس از چهارمين امام را معرفى كرده بودند؟گفت:آرى،امام سجاد(ع)در مورد فرزندش فرمود:” او(محمد)،هم امام است و هم پدر امامان؛امامت در فرزندان او باقى خواهد ماند تا روزى كه قائم ما قيام كند و دنيا را از عدل و قسط پر نمايد”. پيشتر نيز جابر بن عبدالله انصارى وقتى از پيامبر در امامان پس از على (ع) پرسيد، پاسخ شنيد :” حسن و حسین دو سرور جوانان بهشت،على بن الحسين سرور عبادت کنندگان در زمان خود ،سپس باقر، محمد بن علی ،که تو ای جابر او را خواهی دید”.پنجمين امام (٥٧-١١٤)،در طول ١٩ سال امامت، جنبشى علمى را پديد آورد كه در دوران امامت فرزندش امام صادق(ع)به اوج خود رسيد لذا به “باقر العلوم”(شكافنده دانش ها)مشهور گشت.او در علم و زهد و فضيلت و بزرگى سرآمد بود و بخش عظيمى از ميراث علمى تشيع در فقه و معارف و تفسير و اخلاق ،از آن بزرگوار است.دوره امامتش با حاكميت پنج تن از امويان مصادف بود و سرانجام توسط هشام بن عبدالملك مسموم و شهيد و در بقيع در كنار مزار پدر و امام حسن مجتبى(ع) به خاك سپرده شد…
گفتم: ويژگى آن دوران در چه بود؟گفت: از سوئى ضعف و افول حكومت امويان به دليل درگيرى سران آنها براى رسيدن به قدرت در سال هاى ٩٤ تا ١١٤و وقوع شورش ها و تغيير زود به زود حاكمان،اوضاع كلى را مغشوش و لرزان ساخته بود و از سوى ديگر اقدام عمربن عبدالعزيز در برداشتن سنت سيّئه منع نقل حديث (كه توسط خلفای قبلی بنیانگذاری شده و بر اساس آن، گنجینه های علمی به یاد مانده از پیامبر اکرم (ص)سوزانده شده و یا زیر خاک از بین رفته و یا در سینه های راویان مكتوم مانده و زیان های جبران ناپذیری بر پیکر احادیث اسلامی وارد آورده بود)،بازار نقل و جعل و تحريف روايات را گرم كرده فضاى جامعه را براى تبليغ افكار گروه هائى چون خوارج ،مرجئه ،كيسانيه و غاليان فراهم ساخته بود.در اين شرايط امام باقر(ع) از این فرصت به بهترين شكل بهره برده و شاگردان فراوانى تربیت نمود و علوم بی شماری را به آنها تعلیم داد که آغازگر يك نهضت علمى تمام عيار گشت…
و گفت:بخشى از دروس امام را مباحث تفسیری تشكيل مى داد که شامل تبيين علوم قرآنى و پاسخ به سوالات و شبهات در اين موضوع بود كه ابن نديم كتاب تفسيرى را از امام در فهرست خود آورده است.راهبرد امام در تفسير رجوع به اهل بيت به عنوان يكى از دو ثقل محكم بود چرا که تنها آنان میتوانند محكمات قرآن را از متشابهات و ناسخ را از منسوخ تشخيص دهند و وجوه گوناگون آيات را بيان نمايند.در فقه،سرچشمه عظيمى را با توجه به دانش بيكران علم خويش براى طالبان گشودند؛در مباحث كلامى استدلال هاى اصحاب قياس را مردود ساخته و با ردّ انحرافات ايجاد شده در شكل اشاعره و معتزله ،اعتقاد صحيح و فطرى را تشريح نمودند.در علم حديث،چنان احاديث پيامبر را گسترش دادند كه شاگردان ايشان چون که جابربن يزيد جعفى و ابان بن تغلب مجموعه هاى بزرگى از احاديث نبوى را نقل و تدوين نمودند.شهرت علمی امام نه تنها در حجاز، بلکه حتی در عراق و خراسان فراگیر گشت و از همه جا نزدش حلقه زده اشكالات خود را مى پرسيدند.اهتمام ديگر امام مبارزه با اخبار دروغين و اسرائيليات بود كه توسط امثال كعب الاحبارها در جامعه رواج يافته و بايد انحراف زدائى مى شد.
به گزارش شيخ طوسى در رجال خویش، اصحاب و شاگردان امام باقر(ع) را که از آن حضرت نقل حدیث کردهاند ۴۶۲ مرد و دو زن دانسته است. فردی چون محمدبن مسلم سی هزار حدیث و شخصیتی چون جابر جعفى هفتاد هزار حدیث از امام نقل كرده اند.از نظر علمای شيعه، فقیهترین فقيهان صدر اسلام شش نفرند که همه آنان از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بودهاند. شخصیت ممتاز امام از ديد بزرگان اهل سنت بسيار ستوده شده است:ابن حجر هيثمى گويد:امام، به اندازهای گنجهای پنهان علوم، حقایق احکام و حکمتها و لطایف را آشکار نمود لذا او را باقر العلوم خواندند. او عمرش را در طاعت خدا گذراند و در مقامات عارفین بدان حد رسیده بود که زبان گویندگان از وصف آن ناتوان است… ذهبى نيز گفته:از کسانی است که بین علم و عمل و آقایی و شرف و وثاقت و متانت جمع کرده، و برای خلافت اَهلیّت داشت…ابن ابی الحدید نيز گفته است: محمد بن علی علیهماالسلام آقای فقهای حجاز بود، و از او و فرزندش، مردم علم فقه را آموختند…گفتم چند سخن از او به يادگار بگو! گفت:آن حضرت در تشویق به فراگیری علم فرمود: تمام کمال در اين امور است: فهمیدن دین، بردباری بر سختی ها و اندازه گیری معیشت؛ و فرمود: عالمی که از علمش بهره برده شود، برتر از هزار عابد است؛ و نيز فرمود:فقیه حقیقی، فقیهی است که زاهد [و گریزان از] دنیا و مشتاق آخرت، و پیرو سنت پيامبر باشد…