همه مى خواستند در مورد اعراف بدانند و امير از طرف آنها به مسعود نگريست! مسعود گفت:تا آنجا كه من خوانده ام در قيامت جايگاهى به نام اعراف وجود دارد كه بر هر دو مسير بهشت و دوزخ، اشراف دارد و از آنجا راهيان هر دو قابل مشاهده اند.بر فراز آن مردانى هستند كه مى توانند هر دوگروه بهشتيان و دوزخيان را ببينند و بشناسند و با آنها سخن بگويند. آنان مقرّبانی هستند که به اذن خدا شفاعت میکنند.اعراف جمع «عُرف» است و در لغت قسمت های بلند کوه و تپه را گويند و به نظر مفسران مكانى بربالاى دیوار حائل بر گذرگاه بهشتیان و دوزخيان است. قرآن مى فرمايد:”و در میان آندو ( بهشت و دوزخ ) حجاب و حائلى قرار دارد و بر اعراف مردانى هستند كه هر یك از آندو گروه را از سیمایشان مىشناسند و به بهشتیان صدا مىزنند كه درود بر شما باد ، اما خود داخل بهشت نمىشوند در حالى كه امید آن را دارند و هنگامى كه چشمشان به دوزخیان مىافتد مى گویند : پروردگارا ما را با جمعیت ستمگران قرار مده! و اصحاب اعراف مردانى ( از دوزخیان را ) كه از سیمایشان آنها را مىشناسند صدا مىزنند و مىگویند ديديد كه گردآورى شما ( از مال و ثروت و زن و فرزند ) و تكبرهاى شما به حالتان سودى نداد ؟! آیا اینها (يعنى بهشتيان) همانها نیستند كه شما سوگند یاد كردید رحمت خدا هرگز شامل حالشان نخواهد شد؟ (اما اينك به خاطر ایمان و اعمالشان هم اكنون به آنها گفته مىشود ) داخل بهشت شوید كه نه ترسى دارید و نه غمناك مىشوید!١”…
جواد: اينان كيانند؟ مسعود: براى شناخت آنان به سراغ مفسران حقيقى قرآن يعنى آل الله مى رويم:امير مومنان(ع) فرمود:”من پيشواى مؤمنانم و تقسيم كننده بهشت و دوزخ، من اعرافى ام٢” و به ابن كواء فرمود:”این مائیم که در قیامت بین آتش و بهشت میایستیم، پس هر کس ما را یارى کرده باشد او را به سیمایش شناخته داخل بهشتش میکنیم، و هر کس ما را دشمن می داشته میشناسیم و به دوزخ روانه اش می نمائیم٣”امام باقر(ع) نيز فرمود: “ماييم اعراف؛ همانان كه تا فردى ما را نشناسد و ما او را نشناسيم به بهشت نمى رود و تا شخصى ما را انكار نكند و ما او را انكار نكنيم به دوزخ نمى رود…و ما را سبب و راه و درِ ورودى شناختِ خود قرار داد٤”و در روايتى ديگر به نقل از بريد عجلى فرمود : آن مردان، همان امامان، از خاندان محمّدند. عرض كردم: پس، اعراف چيست؟ فرمود:راهى است ميان بهشت و دوزخ٥”…
سروش گفت: امام صادق (ع)نيز فرمود: “اعراف، بلندي هايى است ميان بهشت و دوزخ. و آن مردان همان امامان هستند كه با پيروان خود، بر فراز آن بلنديها مى ايستند٦”؛مشابه اين حدیث از حضرت زهرا(س) به نقل از پدر بزرگوارشان نیز وجود دارد٧…اين معنا در راستاى همان آيه قرآن هم مى تواند تفسير شود كه فرمود:”يوم ندعوا كل اناس بإمامهم٨”روزى كه هر امتى را به نام پيشوايش فرا مى خوانيم”تا با گواهى آنها تعيين تكليف شوند…امام پنجم نيز فرمود: “ما همان مردانیم، پیشوایانی که از ما اهل بیت هستند آن را که داخل آتش يا بهشت میشود، را میشناسند؛ همانگونه که شما در قبائل خود افرادی را دارید که خوب و بد اعضای قبیله را تشخیص میدهند٩”…
مسعود گفت:در يك جمع بندى مى توان گفت اصحاب اعراف از بلند پایه ترین بهشتیان اند که به منظور شفاعت یا شهادت بر فراز اعراف جای گرفته اند.آنان همانا پیامبر اکرم و اهل بیت اویند-صلوات الله عليهم اجمعين- که مؤمنان را به چهره از منکران باز میشناسند و پیروان حق را یاری رسانده، به بهشت روانه میسازند١٠. در برخی تفاسیر دیگر، اصحاب اعراف به گروهی از پیامبران، گواهانی عادل از هر امت که در محکمه آخرت بر اعمال مردم شهادت دهند، مؤمنان با فضیلت ، مردمان با تواضع، یا جمعی از دانشمندان صالح تفسیر شده است١١.اصحاب اعراف که مقامی بلند نزد خداوند دارند، چون مردان دوزخی را مشاهده میکنند، آنان را مورد خطاب قرار داده و میگویند:”دیدید که گردآورى شما (از مال و ثروت و زن و فرزند) و تکبّرهاى شما، به حالتان سودى نداد؟! اكنون آن ثروت و جمعیت شما به حالتان سودى نبخشید و تکبر شما از قبول حق و عبادت، موجب بدبختى شما شد. ما شما را نصیحت مىکردیم، در حالیکه شما سرگرم جمع مال و منال بودید و سخن ما را نپذیرفتید؛ و امروز آن مال اندوزیها و خودبزرگ بینیها سودی به حالتان نمیبخشد…
——-
١.سوره اعراف،آيه ٤٦
٢.بحار الأنوار : ۸/۳۳۶/۷
٣.تفسیر فرات كوفى ص 144
٤. تفسير العيّاشي: ۲/۱۹/۴۸
٥.بحار الأنوار : ۸/۳۳۵/۳
٦.بحار الأنوار: ۸/۳۳۵/۲
٧.كفاية الاثر/١٩٤
٨.سوره إسراء،آيه ٧١
٩.بصائر الدرجات ص ٤٩٥
١٠.كافى ج١ص١٨٤،معانى الاخبار/٥٩ و…
١١.تفسير تبيان ج٤ص٤١١
١٢.سوره اعراف،آيه ٤٦