سومين بخش از روابط اجتماعى را زهره به روابط همكيشان اختصاص داد: هر مسلمان در برابر برادران و همكيشان خود حقوق و وظايفى دارد.اگر بخواهيم به اجمال در يك جمله اين وظايف را خلاصه كنيم به اين كلام پيامبر خدا(ص)مى رسيم كه فرمود:”مسلمان کسی است که مسلمانان، از دست و زبان او در سلامت و آسایش باشند”(المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده١). اين بيان، البته بيان سلبى است يعنى نشان مى دهد چه كارهائى را نبايد انجام دهند اما در بيان اثباتى،حقوق فراوانى بيان شده است از جمله:”هر چه براى خودت دوست دارى، براى رفيقت هم دوست داشته باشي”( أَنْ تُحِبَّ لَهُ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ تَكْرَهَ لَهُ مَا تَكْرَهُ لِنَفْسِكَ٢)؛ و”واجب ترین حقّ برادرت بر تو آن است كه چیزی را كه سبب نفع دنیا و آخرت اوست، از او پوشیده نداری(إِنَّ مِنْ أَوْجَبِ حَقِّ أَخیكَ أَنْ لا تَكْتُمَهُ شَیئًا ینْفَعُهُ لاِمْرِ دُنْیاهُ وَ لاِمْرِ آخِرَتِهِ٣)؛و”هرگاه مؤمنی بتواند برادر خود را یاری رساند اما كمكش نكند، خداوند در دنیا و آخرت او را تنها گذارد٤”…گاهى پيشوايان از هفت يا سي حق كه مسلمانان بر يكديگر دارند سخن گفته اند،مانند اين سخن امام صادق(ع):
“هر مسلماني بر برادر خود هفت حق دارد و آسان ترين آنها اين است که آنچه را براي خود دوست داري براي او نيز دوست بداري و آنچه را که براي خود دوست نداري براي او نيز دوست نداشته باشي و حق دوم اين است که از به خشم آوردن او بپرهيزي و آنچه را موجب خشنودي اوست فراهم کني و امر او را اطاعت نمايي، و حق سوم اين که با جان و مال و زبان و دست و پاي خود او را ياري نمايي، و حق چهارم اين است که چشم او و راهنماي او و آينه او باشي، و حق پنجم اين که تو سير نباشي و او گرسنه و تو سيراب نباشي و او تشنه و تو پوشيده نباشي و او برهنه باشد، و حق ششم اين که اگر تو خادمي داري و او ندارد، خادم خود را بفرستي تا لباس او را بشويد و غذاي او را طبخ کند و بستر او را آماده نمايد، و حق هفتم اين که به سوگند و قسم او احترام بگذاري و دعوت او را اجابت نمايي اگر مريض بود از او عبادت كني و اگر از دنيا رفت او را تشييع نمايي و اگر حاجت و نيازي داشت در انجام آن بکوشي و مگذاري که ناچار به سؤال و درخواست از تو بشود، اگر اين حقوق را نسبت به او رعايت کني، ولايت و ارتباط برادري خود را با او متصل و برادري او را نيز با خود محکم نموده اي٥”
اسلام از همان اوائل بعثت،مسئوليت افراد نسبت به يكديگر را با حساس بودن نسبت به وضعيت اقتصادى طبقات نيازمند،گوشزد نمود و به يكى از اسباب تنگى روزى در سوره فجر اشاره نمود: كَلاّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ * وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ ؛ آنچه باعث مىشود روزيتان تنگ شود اين نيست كه خدا شما را خوار و ذليل كرده، بلكه اين، عقوبت كارهايى است كه انجام مىدهيد: يتيم را اكرام نمىكنيد؛و يكديگر را براي رسيدگي به فقرا و اطعام مساكين تشويق نمى كنيد. ممكن است هر كدام جداگانه خدمتى انجام دهيد، يا فقيرى را سير كنيد؛ اما آنچه در اين آيه مىگويد اين است كه همديگر را به اطعام تهيدستان تشويق نمىكنيد. در سوره بلد هم مى فرمايد: كساني كه گرفتار عذاب الهى مىشوند، به اين دليل است كه از گردنه نگذشتهاند. بعد ادامه مىدهد: مىدانيد گردنه چيست؟گردنه و عقبه اين است: اسيرى را آزاد كنيد؛ يا در روز تنگدستى، قحطى و گرفتارى به ديگران رسيدگى كنيد؛ يا به يتيمى از نزديكان و خويشاوندان رسيدگي كنيد؛ يا به گداى خاك نشينى كمك نمائيد…
از ديگر حقوق ايمانى ،اصلاح میان افراد و آشتی دادن آنان؛ پوشاندن عیوب مسلمانان جهت حفظ آبروی ايشان؛حفظ عرض و آبروی مسلمان در غیاب او و اگر کسی به یک مسلمان تهمتی زد، دفاع از او واجب است و اگر بتواند دفاع کند وتهمت را دفع کند ولی کوتاهی و سستی کند، به مقتضای روایات، درگناه تهمت زنندگان شریک است. سلام و مصافحه و معانقه؛عيادت، دیدار در مناسبت هاى مختلف به ويژه پس از زيارت حج ، تشییع جنازه، زیارت قبور، تسلیت و تعزیت به خانواده، دعا پس از فوت و انجام عبادات و زيارات به نيابت آنان و…يكى ديگر از حقوق مهم رسيدگى فكرى و عقيدتى به همكيشان است.چه بسا آنان بر اثر معاشرت با دگر انديشان و يا تبليغات رسانه هاى آنان شبهه ناك شده و در اعتقادات متزلزل شوند،بايد با درايت متوجه اين خطر شد و آنها را از طريق خود يا كارشناسان شبهه زدائى نمود و نجات داد…
—————
١ المحجة البيضاء، ج٣،ص٣٥٨
٢.الكافي، ج٢،ص١٦٩ باب «حق المؤمن على أخيه و أداء حقه»
٣.از امام كاظم(ع)،بحار الانوار،ج٢ ص٧٥
٤.از امام صادق(ع)،امالى صدوق،ص٤٨٦
٥.وسائل الشيعه ج ٨،ص٥٤٤