زهره آخرين نوشته خود در موضوع ارتباطات را در مورد”دگرانديشان”نوشت:در سرزمين هاى اسلامى كه مسلمانان اكثريت داشته اند هماره اقليت هائى بوده و هستند كه مسلمان نيستند؛ارتباط با اينان چگونه بايد باشد؟ و كلاً با دگرانديشان چه در كشورهاى اسلامى يا غير اسلامى چه رفتارى بايد داشت؟ اصل نخست اين است كه مسلمان هماره ولايت خدا را بر جان خويش پذيرفته و اجازه نمى دهد تا ولايت كافران و دگرانديشان بر قلب او وارد شود: “مؤمنان نباید کفّار و دشمنان خدا و پيامبر را به جاى مؤمنان ، براى خود دوست و یاور بگیرند(لَا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکَافِرِینَ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ١)حتى اگر آن دگر انديشان، پدران، فرزندان، برادران و خویشاوندان آنان باشند٢؛زيرا پذيرش ولايت كافران كم كم به پذيرش حقانيت آنان منتهى مى شود و اين مغاير پذيرش ولايت خدا و پيامبر و اولياى اوست كه فرمود: ولىّ شما خداست و فرستاده او و كسانيكه ايمان آورده و نماز را بپاداشته و در ركوع زكات مى دهند(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ٣)…
اما اگر آنان سر جنگ با مومنان را نداشته و يا در پناه دولت اسلامى هستند(مستأمن) يا با مسلمانان معاهده و پيمان دارند،بايد حقوق انسانى آنها را پاس داشت و از محبت به ايشان دريغ نداشت.حضرت امير(ع)در منشور حكومتى مصر، اينگونه سفارش آنان را به مالك اشتر مى نمايد:”مهربانى به مردم و دوست داشتن آنها و لطف در حق ايشان را شعار دل خود ساز؛ چونان حيوانى درنده مباش كه خوردنشان را غنيمت شمارى، زيرا آنان دو گروهند يا همكيشان تو هستند يا همانندان تو در آفرينش…٤” يعنى چون تو انسانند و بايد حقوق انسانى آنها را محترم شمارى.براساس این اصل، تمامی حقوق و وظایفی که برای شهروندان مسلمان مشروع دانسته شده جز در چند مورد، برای شهروندان غیر مسلمان كه به پيمان ذمّه وفادارند،نیز به رسمیت شناخته میشود. به عبارت ديگر مسلمان و غیر مسلمان در اکثر موارد از نظر قانونگذار یکسانند و حقوق و تکالیف آنان برابر است…
حق حيات و زندگى و مصونیت فردی یا امنیت شخصی، و در امان بودن فرد از هرگونه تعرض و تجاوز مانند قتل، جرح، ضرب، توقیف، حبس، تبعید، شکنجه و سایر مجازاتهای غیر قانونی و خودسرانه یا اعمالی که منافی شئون و حیثیت انسانی اوست، مانند اسارت، تملک و بهرهکشی، بردگی، فحشا و غیره و حق دادرسى در دادگاه عدل بطور مساوى و برابر با مسلمين از ديگر حقوق دگرانديشان در جامعه اسلامى است. قرآن کریم بارها تعدی و تجاوز به حدود دیگران را به صورت عام تحریم نموده است:” تجاوز و تعدّی نکنید؛ زیرا خداوند تجاوزگران را دوست نمی دارد(وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ یُحِبِّ الْمُعْتَدِینَ٥).در پيمان نامه اى كه با مسيحيان نجران پس از مباهله و پذيرش جزيه توسط آنان نوشته شد آمده است: “غیر مسلمانان نجران و اطراف آن در پناه و حمایت خدا و پیامبرش محمد(ص) میباشند … هیچ شخصی از آنان به سبب ظلم دیگری مجازات نمیگردد٦”
امير مومنان(ع)اهمیت حق زندگی افراد را تا حدی میداند که اگر حاکم اسلامی به ناحق و از روی عمد فردی را به قتل برساند، باید قصاص شود. ایشان در دستورالعمل حکومتی خویش به مالک بن حارث اشتر نخعی این چنین مینویسد: “از ریختن خون به ناحق بپرهیز … مبادا که حکومت خود را با ریختن خون ناحق تقویت کنی … اگر مرتکب قتل عمد شوی، نه در برابر خداوند معذوری و نه در برابر من؛ زیرا قتل عمد، موجب قصاص میگردد … نباید گردنکشی و غرور قدرتت، باعث گردد که خونبهای مقتول را به خانوادهاش پرداخت نکنی٧”؛ همچنين از شهروند مسلمان خود به سبب ریختن خون شهروند غیر مسلمانش اعلام تنفر و بیزاری جسته، میفرماید: “کسی که مردی را امان دهد، سپس آن عهد خود را نقض کند و خون او را بریزد، من از قاتل بیزارم، حتى اگر مقتول در دوزخ جاى گيرد٨”…به اتفاق مذاهب اسلامی اگر شهروندان غیر مسلمان در منطقهای سکونت دارند که جدا از مناطق مسلمان نشین است، حق دارند ساختمانهای خود را به نحو دلخواه بنا کنند، اما در صورتی که آنان با مسلمانان در یک منطقه سکونت داشتند، حق ندارند ساختمانهای خود را بلندتر از ساختمانهای مسلمانان بنا نهند٩…
—————-
١.سوره آل عمران،آيه ٢٨
٢.سوره مجادله،آيه ٢٢
٣.سورهٔ مائده،آیهٔ ۵۵
٤.نهج البلاغه، نامه٥٣
٥.سوره بقره،آيه ١٩٠
٦.ابن كثير،ج٥،ص٦٦
٧.شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد،ج١٧ص ١١٠
٨.وسائل الشيعه،ج١٥،ص٦٩
٩.امالى شيخ طوسى،ج٢ص٤٦