شهروند،كسى است كه در يك جامعه زندگى مى كند و داراى حقوق مدنى و تكليفى نسبت به آن جامعه است.هم بايد حقوق او توسط دولت و مردم رعايت شود و هم خود او تكاليف و مسئوليت هائى در رابطه با ديگر شهروندان و جامعه دارد كه بايد انجام دهد.نخستین حق هر شهروند ،حق حيات است.هيچكس حق ندارد جز در قالب حكم خدا و قانون،حق حيات را از شهروندى سلب نمايد:”و هرگز كسى را كه خداوند،(قتل او را) حرام كرده است نكشيد، مگر به حقّ. وهر كس مظلومانه كشته شود، قطعاً براى ولىّ او تسلّط (و اختيار ديه يا قصاص) قرار داده‌ايم، پس نبايد در كشتن (و قصاص) زياده‌روى كند، چرا كه آن (ستمديده به طور عادلانه) يارى و حمايت شده است١”و نيز: “هر كس به عمد، مؤمنى را بكشد پس كيفرش دوزخ است كه هميشه در آن خواهد بود، و خداوند بر او غضب و لعنت كرده و برايش عذابى بزرگ آماده ساخته است٢”.جان انسان ها محترم است و هيچكس حق ندارد،جان ديگران را به مخاطره افكند…
ديگر، حق امنيت است : “کیفر آنان که با خدا و پیامبرش به جنگ بر می‌خیزند و به فساد در روی زمین می پردازند، کشتن ایشان است بوسیله اعدام یا به دار آویختن و یا قطع دست راست و پای چپ آن‌ها یا به عکس و یا تبعید آنان است٣”.همين طور است هر نوع فتنه انگيزى كه امنيت جامعه را به هم بزند، كه شديدتر از قتل نفس و خون ريزى شمرده شده است(وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْل٤)و بلكه بزرگتر و بالاتر از آن(وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ٥)و بايد با قاطعيت با آن برخورد و مبارزه شود تا امنيت جامعه تأمين گردد.بر تأمین امنیت انسان در زمینه های مختلف مالی، جانی، کاری، حقوقی و شخصیتی در آیات متعدد قرآن کریم تأكيد شده و از ظلم و تعدی به هر صورتی که باشد نهی شده است. از جمله مصادیق حقوق شهروندی آزادی عقیده و مذهب است. مطابق آیات قرآن، پیامبر اکرم (ص) مأمور ابلاغ احکام، آداب و عقاید اسلامی بودند؛ بر این اساس هر کس حق دارد هر دین و آیینی را بپذیرد، ولی باید در قیامت پاسخگوی عدم پذیرش دین حق باشد:”بگو حق از سوی پروردگار شما رسیده است، پس هر کس خواست ایمان آورد و هر که خواست کافر شود٦”…
حق ديگر شهروندان،تكريم شخصيت و مكانت اجتماعى و جايگاه مبتنى بر عزت و احترام است.بايد با هر انسانى برخورد كريمانه شود زيرا خداوند انسان را گرامى داشته است:”و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم و آنان را در خشكى و دريا [بر مركب ها] برنشانديم و از چيزهاى پاكيزه به ايشان روزى داديم و بر بسيارى از آفريدگانى كه آفريديم برترى بخشيديم”(وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ…٧).علاوه بر آن فضاى سرشار از مهر و صفا بايد بين شهروندان حاكم باشد زيرا خداوند مومنان را برادراعلام نموده (إنّما المؤمنون إخوه ٨)و خواسته است كه مابين خود صلح و صفا و برقرار نمايند٩.حق ديگر ،برخورداری از رفاه و آسایش مادی است تا در یک محیط امن و با آرامش از مواهب هستی بهره‌مند گردند و به طریق دلخواه خود به کسب و کار پردازند. قرآن کریم به مالکیت خصوصی و حق همگانی در بهره‌برداری از منابع طبیعی تأکید دارد ومى فرمايد:”ما تسلط و مالکیت بر زمین را برای شما قرار دادیم و انواع وسایل زندگی را برای شما فراهم ساختیم١٠”.نبايد حق رفاه و كسب و كار از هيچ شهروندى دريغ شود.اگر فعاليت اقتصادى كسى،تجاوز به حقوق دیگر شهروندان به حساب آید، قانون با او برخورد می‌کند. مثلاً قرآن کریم مؤمنان را از ربا‌خواری- كه موجب خسارت به جامعه است-باز می‌‌دارد١١…
حق ديگر، حق مسکن و امنیت زندگی خصوصی است؛ مسکن محل آرامش افراد و خلوت خصوصى آنهاست، باید از هر گونه تعرضی مصون باشد:”ای کسانی که به خداوند یکتا ایمان آورده اید به خانه های دیگران وارد نشوید مگر آنکه خود را معرفی کنید و از صاحبخانه برای ورود اجازه بگیرید و به هنگام ورود بر اهل خانه سلام کنید و اگر کسی در آن خانه حضور نداشت نیز وارد نشوید تا اجازه ورود به شما داده شود و اگر به شما گفته شد برگردید، برگردید١٢”. آزادی در زندگی داخلی و خصوصی یعنی مصون بودن حريم او از دخالت دیگران در امر خانوادگی و زناشویی و نیز مصون بودن از تفتیش و تجسس درباره وضع جسمانی و احوال شخصی و سایر امور اوست. همچنین خداوند متعال صریحاً بر ضرورت عدم تجسس در زندگی خصوصی اشخاص تأکید می فرماید١٣. امری که به نظر می رسد در زندگی روزمره جوامع کنونی در ارتباط میان نظام سیاسی و به خصوص خرده نظام های سیاسی با مردم و همچنین در تقابل افراد با حاكميت ها،از طريق شنود يا دخالت در حريم خصوصي افراد يا دستگيرى و زندان با اتهام هاى گوناگون،نقض مى شود…
—————————–
١.إسراء/١٧.
٢.نساء/٩٣.
٣.مائده/٣٢.
٤.بقره/١٩١.
٥.بقره/٢١٧.
٦.كهف/٢٣.
٧.إسراء/٧٠.
٨.حجرات/١٠.
٩.انفال/١؛حجرات/١٠؛نساء/٢٤.
١٠.اعراف/٩.
١١.آل عمران/١٣٠.
١٢.نور/٢٧و٢٨.
١٣.حجرات/١٢.