كسى كه قبل از بلوغ،از نعمت وجود پدر محروم شده ، يتيم است.يتيم به لحاظ اين محروميت و خلأ عاطفى،نيازمند هرگونه رسيدگى و محبت است. قرآن به احسان١، انفاق٢، اطعام٣ بویژه اطعام یتیمان خویشاوند٤ و نیز رسیدگی و اصلاح امور یتیمان سفارش بسيارکرده است٥. همچنین از عدم اکرام و احترام به یتیمان در عصر جاهلیت گزارش میدهد و به آنها خطاب میکند که بر خلاف پندارتان شما یتیم را گرامی نمیدارید و تكريم نمى كنيد٦. همچنين مى فرمايد همان کسی که روز جزا را انکار میکند، همو به یتیم هم اهانت و خشونت میکند٧. قرآن در راستاى همين سفارش ها،به پیامبر اكرم(ص) یادآوری میکند که خودش نیز یتیم بوده و خدا پناهش داده است؛ پس به پاس این نعمت نباید با یتیمان قهر کند و آنها را از خود براند و دور کند٨.همچنين به عنوان يك توصيه اخلاقى به همه مومنان توصيه مى كند سهمى از ارث خود را به يتيمان و مسكينان از ارحام يا غير ارحام اختصاص دهند٩…
بعضى خائنان ،ممكن است بخواهند از ضعف يتيم سوء استفاده نموده اموال او را غصب نمايند.قرآن هشدار مى دهد كه هرگز چنين نكنند و به مال يتيم نزديك نشوند مگر به خاطر رشد دادن و افزودن آن :”به مال يتيم نزديك نشويد مگر به بهترين وجه[در جهت حفظ و امانت دارى و رشد دادن آن]تا زمانى كه به رشد كافى خود برسد”(وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیتیمِ إِلاَّ بِالَّتی هِی أَحْسَنُ حَتَّى یبْلُغَ أَشُدَّه١٠).كتاب خدا،به جنبه های مختلف یتیمنوازی، سرپرستی و رعایت حال یتيمان پرداخته و توجه مى دهد كه حق يتيم بر جامعه به عنوان كسى كه پدر و حامى خود را از دست داده اين است كه همگان حمايتش كنند تا به سن رشد برسد و خود توان پيشبرد امور خود را بيابد.سعدى مى گويد:چو بینی یتیمی، سر افکنده پیش/مده بوسه بر روی فرزند خویش/یتیم ار بگرید که نازش خرد؟/وگر خشم گیرد، که بارش برد؟ /الا تا نگرید که عرش عظیم/بلرزد همی چون بگرید یتیم/به رحمت بکن آبش از دیده پاک/به شفقت بیفشانش از چهره خاك/اگر سایهای خود برفت از سرش/تو در سایه خویشتن پرورش…
پيامبر خدا(ص)فرمود: ” برترین خانه ها، خانهای است که در آن به یتیمی نیکی شود و بدترین آن، خانهای است که بر یتیم بدی شود١١”. همچنين فرمود:” کسی عهدهدار هزینه زندگی یتیمی شود، او در بهشت با وی مانند دو انگشت سبابه و وسطی، قرین و همراه است١٢”.اميرمومنان(ع) ثواب مرد یا زن مومنی را که دست نوازش بر سر یتیم میکشند در برابر هر مویی که به دستشان میخورد یک حسنه میداند١٣.آن حضرت پس از ضربت خوردن از ابن ملجم در وصیت به حضرات حسنین(ع) با تعبیر «اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلْأَیتَامِ» درباره یتیمان سفارش میکند: “خدا را خدا را درباره یتیمان، آنان را گاهى سیر و گاهى گرسنه مگذارید، مباد که در کنار شما تباه شوند١٤”. از امام صادق(ع) نقل است که هنگام گریه یتیم، عرش خدا میلزرد و خدا قسم یاد میکند که اگر بنده مؤمنی او را ساکت سازد بهشت را برایش واجب می کنم١٥.در مقابل، خوردن ظالمانه مال یتیم جزو هفت گناه کبیره شمرده شده است و برای آن عقوبت دنیوی (ظهور آثار ظلم در ذریه ظالم) و اخروی (آتش جهنم) بیان شده است و فرقی میان کم یا زیاد بودن مقدار اکل مال یتیم نیست١٦…
يك یتیم هم يتيم معنوى است.در احاديث ، از يتيم معنوى با عنوان”يتيم آل محمد(ص) ياد شده است. يتيم معنوى هم نياز به حمايت و سرپرستى دارد.در تفسير امام حسن عسکری(ع) مجموعه احادیثی با موضوع «یتیم آل محمد» آمده است که: “شدیدترین نوع یتیم شخصی است که از امام خویش جدا شده است و نمیتواند به او دسترسی داشته باشد و او در خانه خودش یتیم است؛ هر کس که به علوم ما آشناست و این يتيمان را هدایت کند و شریعت ما را به آنها بیاموزد در عالم بالا همراه ماست؛ فضیلت و برتری سرپرست این يتيمان (کافل ايتام آل محمد) که آنها را از جهل و نادانی نجات میدهد نسبت به سرپرستانی که به یتیمان آب و غذا میدهند، مانند خورشید و دیگر ستارگان است؛ سرپرستان ايتام آل محمد در روز قیامت و صحرای محشر تاجی از نور بر سر دارند؛ برای ابلیس، تحمل فقیهی که این ایتام را هدایت میکنند از تحمل هزار عابد سختتر است١٧…
—————————
١.نساء/٣٦؛بقره/٨٣.
٢.بقره/٢١٥.
٣.انسان/٨.
٤.بلد/١٥.
٥.بقره/٢٢٠.
٦.فجر/١٧.
٧.ماعون/١و٢.
٨.ضحى/٦و٩.
٩.نساء/٨.
١٠.انعام/۱۵۲ ،إسراء/۳۴.
١١.مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۴.
١٢.قرب الاسناد،حميرى، ص۹۴، ح۳۱۵.
١٣.ثواب،شيخ صدوق،ص١٩٩.
١٤.نهج البلاغه،نامه٤٧.
١٥.صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۸۸، ح۵۷۳.
١٦.تفسير عياشي،ج١، ص۲۳۷، ح۱۰۵؛ ص۲۲۳، ح۳۷و۳۹؛ ص۲۲۴، ح ۴۲.
١٧.التفسیر المنسوب ، ص۳۳۹ـ۳۴۵، ح۲۱۴ـ۲۲۶.