رابطه انسان و طبيعت را قرآن كريم ، خيلى زيبا مطرح مى نمايد: انسان خود عضوى از طبيعت است روييده بر پيكره خاك١ ؛نبايد با طبيعت بستيزد و بعد از بارورى و اصلاحش،آن را به فساد و خرابى بكشاند:”و در زمين پس از اصلاح آن ، فساد نكنيد”٢.بلكه بايد حق آن را ادا كند:”چون نخل ها و تاكستان ها و كشتزاران به بار نشينند، از ميوه آنها بهره مند شويد و بخوريد و در روز درو، حق آن را نيز بپردازيد”٣. انسان به عنوان محور جهان طبيعت،بايد طبيعت را با طراوت و سالم و پويا بخواهد و نگاه دارد زيرا عامل تغذيه و حيات اوست:”اي مردم! از چيزهايي كه در زمين ، حلال و پاكيزه است بخوريد و بهره بريد”٤؛و نيز:”از روزي خداوند،بخوريد و بياشاميد و در زمين به فساد سركشي مكنيد”٥ و مواظب وسوسه هاى شيطان باشيد و راهبرد هاى او را عمل نكنيد :”از روزي هاي خداوند بهره برداري كنيد و خطوط شيطان را پيروي ننماييد”٦ زيرا او قصد تباهى شما و طبيعت را دارد،لذا با طبيعت، بهترين رابطه را داشته باشيد…
دامن سخاوت مند طبيعت،منبع معيشت انسان است:”و از آسمان باران فرو فرستاد،آنگاه به وسيله آن، ميوه ها و حاصل ها رويانيد تا روزي شما باشد”٧؛ و نيز:”اوست كه از آسمان براي شما باران فرستاد تا به وسيله آن كشتزار و زيتون و نخل ها و تاكستان ها و هر نوع ميوه براى شما بروياند”٨.همچنين درياها را در تسخير شما درآورد كه از مواهبش بهره مند شويد:”اوست كه دريا را رام كرد تا از آن گوشت تازه بخوريد و زيورهايي بيرون آريد و خويشتن بدان بياراييد. و كشتي ها را مي بيني كه دريا را مي شكافند و پيش مي روند، تا از فضل خدا روزي بجوئيد؛ باشد كه سپاس گوييد”٩.اما زمين :”و زمين را گسترديم و در آن كوه هاي بلند برپا داشتيم و از هر گونه گياه خوش منظر و بهجت انگيز در آن رويانديم”١٠.اما آسمان نيز جزئى از اين طبيعت زيباست:”پس آيا به آسمان گسترده بر فراز سرخويش نمي نگرند كه چگونه آن را بنا كرده ايم و زينت بخشيده ايم به طوري كه كمترين شكاف و كاستي در آن وجود ندارد!”١١؛ “و در آسمان برج هايي قرارداده ايم و آن را زينت بخشيديم براي نظاره گران”١٢.شكر اين همه نعمت،،سپاس است و بهره ورى صحيح و نگاهبانى…
بسیاری از سوره های قرآن کریم به نام یکی از عناصر طبیعت است: بقره ، انعام، انفال، رعد ، نحل ، نور ، كهف، نمل، دخان، عنکبوت ، نجم ،غاشيه،طور، فجر ، شمس ، حدید ، لیل ، قمر ، تین ، ناس و…همچنين بيش از ۷۵۰ آيه با اشاره به ظواهر و نمادهاى طبيعت و ابعاد گوناگون و زيبايی های آن، ما را به مطالعه كتاب طبيعت و پندآموزی از آن راهنمايی میكند.طبيعت نشانه اى محسوس براى عبور به معقول و بصيرت است.نبايد اين طبيعت زيبا را كه نشان آفريدگار توانا و مهربان است،فاسد نمود.بسيارى از آيات قرآن ،ما را به مطالعه نمادهاى طبيعت چون آسمان ها و زمين و حيوانات و پرندگان و باغ ها و ميوه ها و فصل ها و رويش دوباره درختان در بهار و…فرا مى خواند تا با تدبر در آنها،راهى به معرفت الله در قلب هاى ما گشوده شود و از “آيه” به “ذوالآيه” و از مخلوق به خالق، متذكر شويم و از اين طريق،خوى سركشى و غرور را در خود كنترل نموده و پرهيزكار شويم…
نابود کردن و تخریب محیط زیست در قرآن به عنوان اعتداء (تجاوز) نام برده شده است و بر این اساس کسانی که رفتار ناشایست نسبت به محیط زیست داشته باشند، از رحمت و محبت خداوند محروم خواهند بود١٣. پیامبر اکرم (ص)فرمود:”از زمین حفاظت کنید ؛همانا زمين مادر شماست”١٤و”کسی که درخت بیابانی و درخت مورد استفاده انسان را آب دهد همانند کسی است که انسان مؤمنی را سیراب کرده است”١٥.“امام صادق (ع)نيز فرمود: “درختان میوه دار را قطع نکنید که خدا عذاب را بر شما با شدت فرود می آورد”١٦؛اميرمومنان(ع)نيز فرمود:”رسول خدا(ص) از ریختن سم حتی در سرزمین های مشرکین نهی فرمود”١٧؛ضمن آنكه تخريب طبيعت،زمينه تخريب و هلاكت آدميان است و نبايد خودتان را به هلاكت افكنيد١٨؛ “بگو! در زمين سير كنيد ،آنگاه بنگريد و تأمل كنيد كه خداوند چگونه [و به چه شيوه و با چه قانوني] آفرينش را آغاز كرده و سپس مرحله آخرت را ايجاد مي كند. همانا خداوند بر همه چيز تواناست”١٩.آري جمال ،زيبائى و نظام طبيعت، اين قابليت پيام و نظم دروني را در خود نهفته دارد كه انسان ها با تفكر در آن, به حقانيت و هدفداري جهان پي برند:”آنها در آفرينش آسمان ها و زمين تفكر مي كنند [و به اين نتيجه مى رسند كه] پروردگارا! اين جهان را بيهوده نيافريده اي”٢٠…
——————
١.نوح/١٧و١٨: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الأرْضِ نَبَاتًا ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيهَا وَيُخْرِجُكُمْ إِخْرَاجًا.
٢.اعراف/٨٥:” وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ”.
٣.انعام/١٤١:”كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ”.
٤.بقره/١٦٨:”يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأرْضِ حَلالا طَيِّبًا”.
٥. بقره/٦٠:”كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الأرْضِ مُفْسِدِينَ”.
٦.انعام/١٤٢: “كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ”.
٧.ابراهيم/٣٢.
٨.نحل/١١.
٩.نحل/١٤.
١٠.ق/٧.
١١.حجر/١٩.
١٢.ق/٦.
١٣.مائده/٨٦.
١٤.نهج الفصاحه،ج١،ص٣٨٠.
١٥.وسائل الشيعه،ج١٣،ص٢٥.
١٦.همان.ص٤٦.
١٧.همان.ج١١،ص٤٦.
١٨.بقره/١٩٥.
١٩.عنكبوت/٢٠.
٢٠.آل عمران/١٩١.