نخستين عامل در اقتصاد،كار است؛ کار ، سرمايه انسان هاست و شامل هرگونه حركت و تلاش اقتصادى،عبادى يا فرهنگى آنها مى شود و نتيجه دارد و اين نتيجه ج را خود خواهند ديد(لّيْسَ لِلْانسَانِ إِلَّا مَا سَعَى؛ وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى١).اگر اين تلاش،اقتصادى باشد،ثمره اش تأمين معيشت و برخوردارى از مواهب آن است:”و در آن، باغ ها و نخل ها و انگورها قرار داديم و چشمه هايى روان كرديم؛ تا مردم از ميوه آن و نتيجه تلاش ها و كارهاى خود برخوردار و بهره مند شوند آيا باز هم شكرگزارى نمىكنند؟”٢.در قرآن كريم حدود چهارصد آیه در تشویق به کار و تلاش و بیان ارزش و اهمیت و آثار و برکات آن آمده و از تلاش معيشتى و شغل انبياء هم ياد شده و بدين ترتيب افراد را به كار تشويق نموده است: كشاورزى(حضرت آدم )،نجارى(حضرت نوح)دام دارى(حضرت شعيب)، شبانى (حضرت موسى)،خياطى(حضرت ادريس)،كشاورزى و دامدارى(حضرات ابراهيم و يعقوب و ايوب)، حصيربافى (حضرت سليمان)،تجارت (حضرات هود و صالح و پيامبر اكرم)زره سازى و آهنگرى(حضرت داوود)صيادى و نجارى(حضرت عيسى)و…٣
در قرآن کریم افراد را به كار و طلب روزی و رزق حلال حتى پس از فريضه نماز تشويق مى نمايد:” پس از آنگاه که نماز پایان یافت و آنرا بجا آورید، باز در پی کسب و کار خود روی زمین منتشر و پراكنده شوید و از فضل و کرم خدا روزی طلبید و یاد خدا بسیار کنید تا رستگار و سعادتمند گردید”٤.تاريخ نگاران نوشته اند:سیره رسول‌الله (ص)این بود که هرگاه به مردی با سلامت جسمانى نگاه می‌کرد از او مى پرسيد:آیا شغل و حرفه‌ای داری؟ اگر در پاسخ می‌گفت شغلی ندارد، می‌فرمود: از چشمم افتادی. به آن حضرت عرض می‌شد چگونه شخصیت او در نظر شما تنزل کرد؟ می فرمود:”آنگاه که مؤمنی دارای شغل و حرفه‌ای نباشد، برای تأمین مخارج زندگی خود، دینش را می‌فروشد”٥.با آنکه جهاد و فداکاری در اسلام ارزش ویژه‌ای دارد ولی کاركردن مثل آن و بلکه برتر از آن معرفی شده است؛ چنانکه امام صادق(ع)فرمود : آنکه برای تأمین احتیاجات خانواده اش تلاش کند مثل آن است که در راه خدا جهاد می‌کند(الکاد لعیاله کالمجاهد فی سبیل‌الله)٦…
در یکی از روزهای بسیار گرم تابستان در یکی از راه‌های مدینه با حضرت صادق(ع) برخورد کردم، به حضرت که حتماً از کار سخت در مزرعه با حالت خسته و عرق ریزان برمی‌گشتند، عرض کردم: من فدای شما گردم موقعیت شما نزد خدا معلوم است و نزدیکی و فرزند پيامبر بودن شما روشن است. آنگاه به سختی در چنین روز گرم و سوزان كار مى كنيد؟ حضرت در جواب فرمودند: کار می‌کنم که تا از افرادی مثل تو بی‌نیاز باشم. این بی‌نیازی از غیر‌خدا، عزت است. پیامبراکرم(ص) فرمودند: هر کس از زحمت و دسترس خویش، مخارج زندگی را تأمین نماید، روز قیامت در صف پیامبران قرار گرفته و از عنایاتی که انبیا را شامل می‌گردد او نیز بهره مند می‌شود٧. در بازگشت از جنگ تبوك،سعد انصارى با پيامبر(ص) دست داد،آن حضرت از او پرسيد: چرا دستان تو اينقدر زبر و خشن شده آيا ناراحتي خاصي به تو رسيده؟ عرضه داشت:يا رسول الله!خشونت و زبري دستان من بر اثر کار با بيل و طناب است که به وسيله آنها زحمت مي کشم و مخارج خود و خانواده ام را تأمين مي کنم در اين هنگام پيامبر اکرم(ص) دست او را بوسيده و فرمودند:اين دستي است که آتش جهنم آن را لمس نخواهد کرد٨…
بيكارى، موجب فقر مى شود و بار او به دوش جامعه مى افتد. پیامبر(ص) فرمود:” ملعون است هرکس که(کار و تلاش نمی‌کند) و بار و زحمت خود را بر جامعه تحمیل کرده است. و در حدیث دیگر فرمود: از رحمت خدا به دور است، کسی که بیکار بوده و خانواده اش را ضایع و بی‌ارزش کند٩. فقر و نادارى، عامل بسياري از انحرافات اجتماعي و فسادهاي اخلاقي است؛ علاوه بر آن ميتواند موجب تشويش خاطر،اضطراب، ضعف روحي، بدبيني و بدگويي به همه چيز و همه کس و حتي خداوند و مقدسات شود و سرانجام به تعبير امام علي(ع) به کفر و روي گرداني از دين بيانجامد.اميرالمؤمنين علي(ع) به فرزندش محمد حنفيه فرمودند: فرزندم !من از فقر و تهيدستي بر تو بيمناکم، از فقر به خدا پناه ببر که همانا فقر دين انسان را ناقص، عقل را سرگردان و موجب دشمني مى شود١٠. پيامبر(ص)فرمود:اگر کسي از شما گرفتار عسرت و تنگي شد بايد دنبال کار برود و خود و خانواده اش را گرفتار غم و اندوه (فقر) نسازد١١.نيز فرمود:اگر مردي ريسماني برگيرد و پشته هيزمي جمع کند و آن را بر پشت خود نهاده بياورد و بفروشد و بدينسان (با هيزم کشي) آبروي خود را نگاه دارد بهتر از آن است که دست گدائى پيش کسي دراز کند١٢…
—————————
١.نجم/٣٩و٤٠.
٢.ياسين/٣٥و٣٦.
٣.هود/٣٧؛قصص/٢٧؛انبياء/٨٠و…
٤.جمعه/١١.
٥.بحارالانوار،ج١٠٣،ص٩.
٦.همان.ص١٢.
٧.وسائل الشيعه،ج١٢،ص١٠؛من لا يحضره الفقيه،ج٣،ص٩٨.
٨.تاريخ بغداد،ج٧،ص٣٤٢.
٩.سفينة البحار،ج١،ص٤٤٨.
١٠.نهج البلاغه،حكمت٣١٩.
١١.التهذيب،شيخ طوسى،ج٦،ص٣٢٩.
١٢.وسائل الشيعه،ج٦،ص٣١٠.