“اگر كسى با داشتن آب و خاك(زمين)، بازهم فقير باشد،خداوند متعال او را از رحمت خويش دور مى سازد!”١ اين سخن اميرمومنان(ع) است در مورد كسانى كه با وجود منابع كشاورزى،همت نمى كنند و اقتصاد خود را سامان نمى بخشند:”اوست خدايي كه از آسمان باران فرو فرستاد تا هر گياه را از آن برويانيم و سبزه ها را از زمين بيرون آوريم و در آن سبزه ها و دانه هايي كه بر روي هم چيده شده پديد آوريم و از نخل خرما خوشه هاي به هم پيوسته برانگيزيم و باغ هاي انگور و زيتون و انار كه برخي شبيه و برخي نامشابه به هم است بيافرينيم. شما در آن باغ ها هنگامي كه ميوه آن پديد آيد و برسد به چشم تعقل بنگريد”٢.خداوند براى پديدار شدن محصولات كشاورزى،آب را تأمين نمود:”ما از آسمان براى شما آب فرو فرستاديم كه همه ميوه ها و روئيدنى ها از آن پديد آيدو رزق باشد براى شما:زيتون و نخل و انگور و انار و انواع ميوه ها و دانه ها و نوشيدنى ها و درختان و…كه نشانه هاى خدايند…”٣
كشاورزان، تنها زمينه كشت را فراهم مى كنند و كشاورز واقعى خداست كه مى روياند و بارور مى نمايد:”آیا ندیدید دانه اى را که در زمین می کارید[ما بارورش مى كنيم؟حال تفكر كنيد] آیا شما کشاورزید یا ما؟!”٤؛كشاورزى و آباد كردن زمين از شغل هاى مقدسى بوده كه پيامبران الاهى هم به آن مشغول بوده اند. كار هم جزو قوانين طبيعت است و هم جزء قوانين شريعت و دين؛و خداوند روز را براي كسب معاش و روزي قرارداده و همه منابع ثروت را براي انسان و در خدمت او آفريده است٦؛ و در زمين باغ ها از نخل خرما و انگور قرارداده و در آن چشمه هاي آب جاري كرده است تا مردم از ميوه آن باغ ها تناول كنند و خدا را شكر نمايند.٧ امام صادق(ع) فرمودند: “خداوند نان را چنان قرار داد كه جز با نيروي كار و مهارت و تلاش به دست نيايد تا انسان به كاري مشغول شود و از پيامدهاي بيكاري و گستاخي رفاه زدگي و بيهودگي بازماند…٨
امام صادق (ع)فرمود: کشاورزان گنج های یک جامعه هستند؛”آنان چیزهای پاک و حلال رامی کارند و خداوند متعال آن را از زمین رویانده، خارج کرده ورشد می دهد. اینان روز رستاخیز بهترین مقام را در میان دیگرمردم خواهند داشت. از همه به درگاه خداوند نزدیک ترند و نامشان به مبارکی برده خواهد شد”٩؛و نيز:”کشت کنید و درخت بکارید. به خدا سوگند، مردم کاری پاک تر و نیکوتر از آن انجام نمی دهند”١٠؛و نيز:”زراعت گرانبهاترین گوهر نایاب است(الْکیمِیاءُ الْأَکبَرُ الزِّرَاع)١١؛امام باقر (ع) در همین مورد از پدر بزرگوارش نقل می کند که فرمود: “بهترین اعمال آن است که برزگری بذری بکارد و سپس از آن، هر شخص نیک و یا فاسد بخورد. اگرنیکوکاران و انسانهای خدا جو از آن استفاده کنند، برای صاحب آن دعا و طلب مغفرت می کنند؛ و اگر انسانهای بدکار از آن بهره مند شوند، نفرین می شوند؛ و نیز پرندگان آسمان و حیوانات روی زمین از خوان نعمت کشاورز استفاده می کنند”١٢؛رسول اکرم (ص) در وصيتى به اميرمومنان(ع)در رعايت کشاورزان فرمود:”یاعلی، مبادا در حکومت تو به کشاورزان ستم شود!١٣…
از بُعد معرفتى نيز كشاورزى،راهى به سوى درجات بالاى معرفت توحيدى است. كشاورز با توكل بر خدا تلاش و كوشش مي كند و نتيجه تلاش خويش را هم به خوبي مي بيند؛امام صادق(ع) در تفسير آيه شريفه «و علي الله فليتوكل المتوكلون» فرمود: «منظور از مومنان، كشاورزان هستند١٤.كشاورزان كارهايي كه مربوط به آنها است انجام مي دهند؛ بذر مي پاشند و درخت مي كارند و بقيه كارها را در دست خداوند مي دانند كه اگر از ناحيه او عنايتي نشود، تمام تلاششان ضايع و سعي شان بي ثمر خواهد بود. به دليل همين ارتباط ويژه اي كه ميان كشاورز و طبيعت وجود دارد؛او هر لحظه در انتظار هديه اي از سوي خدا بوده و تمام زندگي و تلاششان با توكل به خداوند مي گذرد. آنان چشم انتظار باران از آسمان، رويش خوب گياهان از زمين، شرايط مساعد جوي، به بار نشستن دانه ها و غيره هستند و اين پيوند كار و ايمان از آنان يكتاپرستاني بزرگ مي سازد.همچنين خداوند متعال در قرآن رويش گياهان را نماد رستاخيز دانسته و مي فرمايد: ” زنده را از مرده و مرده را از زنده بيرون آورد و زمين را پس از فصل خزان و مرگ گياهان باز زنده گرداند”١٥…
——————————
١.بحارالانوار، ج١٠٣،ص٦٥.
٢.انعام/٤٩.
٣. بقره/۲۲؛أنعام/٩٩؛أعراف/۵۷؛ابراهیم/٣٢؛نحل/۱۰و١١؛مؤمنون/۱٨و١٩؛فاطر/۲۷؛ق/٩؛عبس/٢٥و٢٩و٣١.
٤.واقعه/٦٣و٦٤.
٥.نبأ/١١.
٦. بقره/٢٩.
٧. يس/٣٤و٣٥.
٨.بحارالانوار،ج٣،ص٨٧.
٩.همان،ج١٠٣،ص٦٥.
١٠.وسائل الشيعه،ج١٩، ص٣٣؛ تهذيب، ج٢،ص١١٥.
١١ و١٢.همان، ص٣٤.
١٣.همان.ص٦٢.
١٤.همان،ج١٣،ص١٩٣.
١٥.روم/١٩.
