خداوند متعال، تجارت و خريد و فروش را حلال قرار داده١ اما براى فرايندهاى مالى،٨ مقرراتى وضع نموده است. بعضى از اين مقررات عبارتند از:حرام بودن ربا٢؛حرمت خوردن اموال يكديگر از طريق نامشروع و بدون رضايت٣؛ ثبت كتبى قراردادهاى تجارى و پرداخت وام با وجود دو شاهد (مگر در معاملات نقدى كوچك و پاياپاى) و لزوم تأمين امنيت براى شاهد و كاتب و نيز رعايت تقوى در فرايند كسب و كار ٤؛حرمت تجارت هنگام برگزارى نماز جمعه و جواز آن بعد از نماز٥؛ پرداختن كامل پیمانه و توزين صحيح و دقيق و کم فروشی نكردن و رعايت عدالت٦؛ نزديك نشدن به مال یتیم مگر به نیکوترین وجهی که به صلاح او باشد تا به سن بلوغ برسد٧؛پرهيز از معاملات باطل و غير عقلائى (يا با سوگند دروغ و يا قمار و غير آن ) و حرام بودن پرداخت رشوه به قاضيان٨؛ حرمت معاملات کتره‌ای که طرفین و یا یک طرف نمی‌داند چه می‌دهد و چه می‌گیرد، و امثال این معاملات که اصطلاحا آنها را معاملات غرری می‌گویند٩…
ربا از بزرگ ترين خط قرمزهاى تجارت است.بیع و تجارت رَبوَی، حرام و غیر مجاز است:”این، به خاطر آن است که گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است [و تفاوتی میان آن دو نیست] در حالی که خدا بیع را حلال کرده، و ربا را حرام!”١٠، در حالى كه فرق میان این دو، بسیار است زیرا رباخواری موجب افزایش فقر در جامعه و تراکم ثروت در دست عده‌ای محدود و محرومیت اکثر افراد اجتماع استا.انفاق سبب پاکی دل و طهارت نفوس و آرامش جامعه مى شود و رباخواری سبب پیدایش بخل و کینه و نفرت و ناپاکی است لذا قرآن در آيات متعدد با شدت ربا را ممنوع مى شمارد و در پاسخ منطق رباخواران كه ربا را هم مثل تجارت شمرده كه موجب افزايش مال است مى فرمايد:” از نظر افراد [كوته بين]ممکن است ثروت به وسیله رباخواری زیاد گردد اما در پیشگاه خداوند چیزی بر آن افزوده نخواهد شد”١١.در تجارت،هر دو طرف سود يا ضرر مى كنند ولى در ربا خوارى فقط رباخوار سود مى كند؛در تجارت طرفین در مسیر” تولید و مصرف” گام بر می‌دارند در صورتی که در رباخوار هیچ عمل مثبتی انجام نمى شود؛ با شیوع رباخواری سرمایه ها در مسیرهای ناسالم می‌افتد و پایه‌های اقتصاد که اساس اجتماع است متزلزل می‌گردد، در حالی که تجارت صحیح موجب گردش سالم ثروت است؛ رباخواری منشا دشمنی ها و جنگ های طبقاتی است لذا قرآن نتيجه مى گيرد: ” هر کس اندرز الهی به او رسد(از رباخواری) خودداری کند، سودهایی که در سابق به دست آورده مال او است و کار او به خدا واگذار می‌شود”١٢…
از ديگر از خط قرمز هاى تجارت در قرآن ، کم ارزش و بد جلوه دادن امتعه و اجناس مردم است كه حرام مى باشد: “و ای قوم من! پیمانه و وزن را با عدالت، تمام بدهید و بر اشیاء (و اجناس) مردم، عیب نگذارید و از حق آنان نکاهید و در زمین به فساد نکوشید١٣”(ولا تبخسوا الناس اشيائهم).”بَخْس” در اصل به معنی کم کردن به عنوان ظلم و ستم است. اين آموزه و قانون، تأكيد بر رعایت حقوق فردی و اجتماعی برای همه اقوام و ملل در هر محیط و هر عصر و زمان است.ديگر،كسب و كار غناست كه مصداق “لهو الحديث” (هر آواى بازدارنده از راه خدا)است كه حرام است١٤.كاسبى كردن از طريق سحر نيز مجاز نيست١٥ و نيز حرمت كسب با تحريف كتب آسمانى و آيات الاهى١٦.ديگر كسب و كار قمار است:”ای کسانی که ایمان آورده‌اید! شراب و قمار و بتها و ازلام بخت آزمایی ، پلید و از عمل شیطان است، از آنها دوری کنید تا رستگار شوید١٧”؛و نيز كاسبى از طريق اشاعه فحشاء١٨…
با اينكه انجام مناسك حج يك عمل عبادى است اما در خلال انجام عمل حج دادوستد حلال است و از آن تعبير به طلب فضل پروردگار،شده است١٩؛در آيه ديگر از تجارت در حج تعبير به منافع شده است:” و مردم را دعوت عمومی به حج کن… تا شاهد منافع گوناگون خویش (در این برنامه حیاتبخش) باشند ٢٠” كه منافع،انواع تجارت است٢١.ديگر آنكه بانوان نيز مجاز به تجارت و كسب و كار هستند و منفعت آنها متعلق به خودشان است٢٢. وكالت در كسب و كار و واسپارى تجارت به نماينده خويش هم مجاز است٢٣. تجارت و مبادلات اقتصادی، به صورت نقد و مدت دار جایز است و شرايط آن بيان شده است٢٤…
————–
١.(أَحَلّ اللهُ البَيع )؛بقره/٢٧٥.
٢.(يَمحق اللهُ الرّبا)بقره/٢٧٦.
٣.نساء/٢٩.
٤.بقره/٢٨٢.
٥.جمعه/٩.
٦.شعراء/١٨١-١٨٤؛انعام/١٥٢؛رحمن/٨و٩؛إسراء/٣٥.
٧.انعام/١٥٢.
٨.بقره/١٨٨.
٩.تفسير الميزان،ج٤،ص٥٠١.
١٠.بقره/٢٧٥.
١١.تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۶۴.
١٢.همان.ص٣٦٨.
١٣.اعراف/٨٥؛هود/٨٥؛شعراء/١٨٣.
١٤.لقمان/٦.
١٥.بقره/١٠٢.
١٦.بقره/٧٩.
١٧.مائده/٩٠.
١٨.نور/٣٣؛تفسير نمونه،ج۱۴، ص۴۶۱.
١٩. بقره/١٩٨.
٢٠.حج/٢٧و٢٨.
٢١.مجمع البیان، ج۷، ص۱۴۶.
٢٢.نساء/٣٢.
٢٣.كهف/١٩.
٢٤.بقره/٢٨٢.