سهمى از اموال مردم متعلق به دين است كه بايد بپردازند تا صرف نيازمندى هاى دين و چالش هاى مالى جامعه شود:اى پيامبر! “از اموال آنان صدقه ای بگیر تا به وسیله آن، پاک و پاکیزه شان سازی و برایشان دعا کن، زیرا دعای تو برای آنان آرامشی است و خدا، شنوای داناست١”. مهم ترین و مشهورترين واجبات مالی اسلام که در آیات و روایات به آنها به روشنی اشاره شده عبارتند از: زكات و خمس٢.وقتى آیه زکات در ماه رمضان، فرود آمد، رسول خدا به مُنادی دستور داد بین مردم آوا در دهد: خداوند زکات را چون نماز بر شما واجب گردانید؛ ای مسلمانان! زکات مال های خود را بدهید، تا نمازهای شما پذیرفته شود و سپس کارگزاران صدقه و خراج را به مناطق گوناگون، گسیل داشت٣.اما مصارف زكات را قرآن،تعيين نموده :”صدقات، تنها به تهی دستان و بینوایان و کارگزاران (گردآوری و پخش) آن و کسانی که دلشان، به دست می آید و در راه آزادی بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده، اختصاص دارد. این، به عنوان فریضه از جانب خداست و خدا، دانای حکیم است٤”…
در هفدهم رمضان سال دوم هجری، پس از پيروزى در جنگ بدر كه غنائم بسيارى براى مسلمانان به دست آمد،آيه خمس بر پيامبر نازل شد:”بدانید آنچه غنیمت می گیرید، یک پنجم آن، از آنِ خدا، رسول خدا و خویشاوندان رسول خدا و یتیمان و بینوایان زمین گیر و در راه ماندگان است٥”.خمس، غنائم جنگی محدود نمی شود، بلکه هرگونه درآمد را در بر می گیرد. از انس بن مالک نقل شده که می گفت: در خرابه های خیبر، فردی شمش طلا پیدا کرده بود. جریان را به پیامبر اطلاع داد. پیامبر(ص) فرمود: اگر به مقدار دویست درهم برسد، خمس دارد، زیرا گنج است.رسول خدا، خمس آن مال پیدا شده را گرفت و باقیمانده را به یابنده برگرداند٦. امیرمومنان(ع) بسان رسول خدا(ص) خمس گنج را دریافت می کرد و افزون بر خمس گنج، خمس اموال حلال آمیخته به حرام را دریافت می نمود. چندین روایت در این باره از حضرت، نقل شده است٧.دريافت خمس در زمان امامان نيز ادامه يافت…
امام صادق(ع)فرمود:هر کس که غنیمتی، یا سودی به دست آورد، خمس، واجب است٨. پس از امام صادق(ع) نيز مسأله خمس در سودهای کسب ها، دریافت مى شد.امام كاظم(ع)فرمود:خمس، در سودهایی است که مردم می برند، زیاد یا کم٩.دریافت خمس، به همین شیوه، تا پایان دوران غیبت صغری ادامه داشت و شیعیان، از سر تا سر کشور اسلامی، خمس مال خود را به نمایندگان ویژه امام عصر(عج) تحویل می دادند.علامه مجلسی می نویسد:حصه آن حضرت را، بلکه جمیع خمس را از شیعیان می گرفتند و به فرموده آن حضرت، به مردم می دادند و ظاهر آن است که: در این زمان نیز، نائب تام آن حضرت که علمای ربانی و محدثان و حاملان علوم ایشان اند، باید بگیرند و به سادات، که خانواده آن حضرت اند، برسانند١٠.گماردن نمایندگانی برای دریافت خمس، از سوی پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) می تواند دلیل باشد بر لزوم گردآوری خمس.نام نمایندگان گردآوری خمس، چه آنان که درست کردار بودند و چه آنان که از راه راست به در افتادند و منحرف شدند، (مانند واقفیه)١١در تاریخ، ثبت است. شیخ طوسی، اسامی یکایک اینان را، از زمان امام محمد باقر(ع) تا دوران غیبت صغری بر می شمارد١٢…
شیوه دریافت زکات توسط پیامبر(ص) سه مرحله داشته است: اعلام حکم، برآورد اموال و اعزام کارگزاران به مناطق گوناگون. شیخ طوسی می نویسد: بر امام مسلمانان است که کارگزاران زکات را در هر سال، به سوی صاحبان مال ها روانه کند تا زکات را گردآورند و برای امام روا نیست که این کار را ترک کند،زیرا پیامبر(ص) کارگزاران را در هر سال، به جانب صاحبان مال گسیل می داشت١٣. اميرمومنان(ع)نيز در دوران خلافت، همان برنامه رسول خدا را ادامه داد. منتهی در روزگار رسول خدا(ص)، صدقات هر منطقه، در همان جا به مصرف می رسید، ولی در دوران خلافت امام، به خاطر گسترش منابع مالی دولت اسلامی، دستور آن حضرت این بود که مالیات گردآوری شود و پس از برطرف کردن نیازهای مردم هر منطقه، زیادی آن به مرکز حکومت فرستاده شود كه شواهد آن نقل شده است١٤.روایات بسیار داریم که متخلفان از پرداخت زکات، نکوهش شده و در موردشان گفته شده :یهودی و نصرانی از دنیا می رود؛مسلمان نیست و…١٥و حتى اجازه جنگ با آنان به امام داده شده است١٦.این همه تأکید و شدت عمل می رساند که اسلام، برای اداره جامعه، بر طرف کردن نیازها، ریشه کن کردن فقر و جلوگیری از گسترش آن اهتمام بسيار دارد و با هرگونه نافرمانی، به مبارزه بر می خیزد و البته بهتر است افراد داوطلبانه حقوق شرعى خود را پرداخته و اموال خود را پاك گردانند…
—————————
١. توبه/۱۰۳.
٢. موارد ديگر عبارتند از: جزيه،خراج،انفال،اموال مجهول المالك،كفارات،نذورات و…كه در فقه آمده است.
٣. وسائل الشیعه ج۶، ص۳.
٤. توبه/٦٠.
٥. انفال/٤١.
٦.مقدمه مراة العقول, علامه عسكرى؛(مغازى) واقدى ج۲، ص۸۰۲.
٧.بحر الزخار ج۲، ص۲۲۶؛ وسائل الشیعة ج۶، ص۳۴۶.
٨.وسائل الشیعة ج۶، ص۳۵۱.
٩.همان.ص٣٥٠.
١٠.بيست و پنج رساله فارسى، رساله خمس علامه مجلسی ص۳۵۵.
١١.اختیار معرفة الرجال ص۴۰۵.
١٢.کتاب الغیبه ص۳۴۶-۳۵۳.
١٣.خلاف (شيخ طوسى)ج۱، ص۲۴۴.
١٤. نهج البلاغه،نامه ۶۷؛سيماى كارگزاران على بن ابى طالب ج۱، ص۳۱۷.مناقب الامام اميرالمؤمنين ج۱، ص۱۳۰.
انساب الاشراف ج۲، ص۴۶۵.
١٥.وسائل الشیعه ج۶، ص۱۸و١٩.
١٦.بحار الانوار ج۹۶، ص۸۶؛دعائم الاسلام ،۱/۲۵۳. مغازى ج۲، ص۹۷۶-۹۸۰.طبقات الکبری ج۱، ص۲۹۳. و…