“خداوند مرا نسبت به مادرم ، نیکوکار قرار داده نه ستمگر و شقى” ؛ اين سخن پيامبر خدا عيسى عليه السلام است كه خداوند از قول او نقل مى نمايد(و بَرّاً بوالدتى و لم يجعلنى جبّاراً شقيّاً١).در قرآن مجید و روایات، بر احسان و نیکی کردن به مادر تاکید بیشتری شده و بعضی از آیات، احساسات و عاطفه انسان را نسبت به مادر به شدت تحریک می‌کند و به او تذکر می‌دهد که شکرگزاری از مادر،به خاطر آن است که او نه ماه سنگینی تو را تحمل کرده است وبدین سان منزلت مادرى را ارج بیشتر از پدربودن نهاده و حقوق بیشتر او بر فرزندان را گوشزد کرده است : ” و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم. مادرش او را با ناتوانى روى ناتوانى حمل کرد (به هنگام باردارى هر روز رنج تازهاى را متحمل مىشد) و دوران شیرخوارگى او دو سال پایان مىیابد (آرى به او توصیه کردم) که براى من و براى پدر و مادرت شکر به جا آور که بازگشت (همه شما) به سوى من است٢” و نيز فرمود: “ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادر نیکى کند، مادرش او را با ناراحتى حمل مىکند و با ناراحتى بر زمین مىگذارد و دوران حمل و از شیر باز گرفتنش سىماه است٣”…
در روايات ما نيكى به مادر افزون بر نيكى به پدر توصيه شده حتی در کتاب وسائل الشيعه، بابی به این امر اختصاص دارد به نام: “استحباب افزونى نيكى به مادر نسبت به پدر(باب استحباب الزیاده فی بِرِّ الامّ علی برّ الْأَب٣). امام صادق(ع)فرمود:مردی خدمت پیامبر (ص) آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! به چه کسی نیکویی کنم؟.فرمود: به مادرت؛ عرض کرد: بعد از او به چه کسی؟ فرمود: به مادرت؛ بار سوم عرض کرد: بعد ازاو به چه کسی؟ فرمود: به مادرت، در چهارمین بار که این سؤال را تکرار کرد فرمود: به پدرت٥”. در حدیث دیگری آمده است که جوانی برای شرکت در جهاد، (آنجا که جهاد واجب عینی نبود) نزد پیامبر (ص) آمد. حضرت به او فرمود: آیا مادری داری؟ عرض کرد: آری فرمود: “در خدمت مادرت باش که بهشت زیر پای مادران است٦”.اين نشان مى دهد كه بدون رضایت مادر نمی توان به بهشت و نعمت های بهشتی دست یافت. اگر کسی بخواهد به درجات عالیه جنّت و رضوان نایل گردد، باید به مادر احترام بگذارد و به او خدمت کند…
خداوند در قرآن مى فرمايد:” مادران، فرزندان خود را دو سال تمام، شیر می‌دهند٧”؛حق شیر دادن در دو سال شیرخوارگی، مخصوص مادر است و او از کودک خود نگهداری می‌کند. تغذیه جسم و جان نوزاد در این مدت، با شیر و عواطف مادر، پیوند ناگسستنی دارد و لذا حق نگهداری و سرپرستی را بر عهده او گذارده است…نقش و جایگاه ویژه زن به عنوان مادر، بسيار مهم است: مادر اولاً در خلقت، رشد و نشو و نمای انسان تأثیر و جایگاه ویژه‌ای دارد و ثانیاً در پرورش و تربیت وی مسؤولیت بزرگتری را به عهده دارد. سلسله مسؤولیت هایی به عهده مادر است که مرد، از آن محروم است، زن حداقل سی ماه باری به دوش دارد که مرد ندارد. در این سی ماه، مادر مسؤول حفظ دو نفر است و دو تکلیف دارد. یکی برای خود و دیگری برای کودک. در این مدت است که مستقیماً کودک از مادر تغذیه می‌کند ودر این مدت مادر ،علاوه بر نگهداری جسمی کودک، باید در تربیت او نیز کوشا باشد. دوران شیردهی به کودک نه تنها در پرورش جسمانی او اهمیت دارد، بلکه در تربیت کودک نیز سهم بسزايي را داراست و لذا مادر در سیر کمال انسان اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. به همین دلیل در انتخاب همسر و دایه برای شیر دادن فرزند، دقت بسيار، توصیه شده است…
آیات قرآن مادر را سه نوع معرفی می‌کند و بین آنها از نظر حقوق و وظایف، تفاوت قائل می‌شود. مادرانی که انسان را به دنیا آورده اند و مادر حقیقی اويند(أُمهاتُهم إلا اللائی ولدْنهم٨)؛ مادرانى که شما را شیر می‌دهند، مادر رضاعی شمايند(و اُمهاتُکم اللاتی ارضعنکم٩) و سوم مادران امّت، به جهت احترامی که خدا برای پیامبر اسلام (ص)قائل شده و او را پدر امت و همسرانش را مادران اهل ایمان معرفی می نمايد(النبیُ اولی بالمؤمنین من انفسهم و ازواجهُ امهاتهُم١٠)؛ اما بیشترین توصیه و حقوق را برای مادران نسبی و حقيقى بیان نموده است و علاوه بر همه حق شناسي هاى مشترك كه در مورد والدين شده(كه مثلاً به آنها احسان كنيد و حتى اوف به آنها نگوييد و با قول كريمانه با آنها سخن گوئيد و…١١)،بطور اختصاصى توصيه هائى در مورد مادر نموده مثل تأمين شايسته خوراك و پوشاك آنها(و على المولود له رزقهن و كسوتهن بالمعروف ١٢)؛عدم هرگونه تعرض و آزار به بهانه فرزند(لا تُضارَ والدةٌ بولدها١٣)و… اما در عين حال هیچ یک از پدر و مادر نباید با اختلافات خویش سرنوشت کودک خود را قربانی کنند و بدین وسیله ضربه های جبران ناپذیری به روح و روان خود و نوزاد وارد سازند:پدر، حق مادر را در نگهداری کودک پایمال نکند و مادر نیز از این حق سوء استفاده نکرده و با بهانه جویی از شیردادن خودداری ننمايد و یا مرد را از دیدار فرزندش محروم نسازد و به او ضربه روانی واقتصادی نزند و بعد از مرگ پدر، وارثان او باید عهده دار این وظیفه شوند و احتیاجات مادر را در دورانی که به کودک شیر می دهد تأمین نمايند…
———————–
١.مريم/٣٢.
٢.لقمان/١٥:و وصّینا الانسان بوالدیه حملته اُمّه وهناً على و هنٍ وفصاله فى عامین أن اشکرلى ولوالدیک.
٣.احقاف/١٥: و وصّینا الانسان بوالدیه إحساناً حملته اُمه کرهاً و وضعته کُرهاً و حمله و فصاله ثلاثون شهراً.
٤.وسائل الشیعه، کتاب النکاح، ابواب احکام الاولاد.باب٩٤.
٥.همان. ح ۱.
٦.جامع السعادات، نراقى،ج۲، ص۲۷۶.
٧.بقره/٢٣٣:والوالدات یرضعن اولادهن حولین کاملین.
٨.مجادله/٢.
٩.نساء/٢٣.
١٠.احزاب/٦.
١١.اسراء/٢٣؛احقاف/١٥؛لقمان/١٤.
١٢و١٣.بقره/٢٣٣.