“روی خود را به آیینی متوجه ساز که “حنیف” است و از مشرکان مباش”(وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهک لِلدِّینِ حَنِیفاً وَلا تَکونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکین)١ ؛ دين حنیف؛ به معنای دین مطابق با فطرت، عنوانی است برای دینی که پیامبران الهی از آدم(ع) تا خاتم(ص) مأمور تبلیغ آن بوده‌اند. “حنیف” در اصطلاح عام، صفتی برای دین الهی است که مستقیم و دور از كجى ها و راه هاى انحرافى و ادیان باطل است و در اصطلاح خاص توصیفی برای حضرت ابراهیم و دین اوست. کلمه حنیف ده بار در قرآن تکرار شده و جمع آن یعنی کلمه حنفاء نیز دو بار آمده است٢. از ده مورد یاد شده دوبار در توصیف کلمه دین آورده شده٣ و پنج مورد حال یا صفت از دین و ملت ابراهیم است٤. در این آیات به تبعیت از دین حنيف حضرت ابراهیم – به عنوان دینی که درميان همه دین‌های باطل، به سوی دین حق مایل بوده- امر شده است…
چنانكه گفته شد براى حنيف معانى متعددى گفته اند ولى از ميان آنها معناى مستقيم و راست و فطرى،با اين اصطلاح قرآنى،منطبق تر است.در دوره جاهلیت هر کس بر آیین حضرت ابراهیم(ع) بود، حنیف نامیده می‌شد٥. آیات قرآن هم بر این مطلب تاکید دارد آنجا كه مى فرمايد:”ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی، بلکه حنیف و مسلم بود و هرگز از مشرکان نبود”(ما کانَ إِبْراهیمُ یهُودِیا وَ لا نَصْرانِیا وَ لکنْ کانَ حَنیفاً مُسْلِماً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکین)٦. و همین معنا را در آیه دیگر تکرار کرده می فرماید:”ابراهیم امتی مطیع فرمان خدا،حنیف بود و از مشركان نبود”(إِنَّ إِبْراهیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلّهِ حَنِیفاً وَلَمْ یک مِنَ الْمُشْرِکین)٧. حنفاء، نيز كسانى بودند كه از شرک و بت پرستی روی برتافته و از دین ابراهیم(ع) تبعیت می‌کردند:”و دین چه کس بهتر از آن کسی است که خود را تسلیم (حکم) خدا نموده و هم نیکوکار است و پیروی از آیین ابراهیم حنیف نموده است؟! آن ابراهیمی که خدا او را به مقام دوستی خود برگزیده است”(وَ مَنْ أَحْسَنُ دیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهیمَ حَنیفاً وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهیمَ خَلیلاً)٨…
منظور و مراد از واژه حنيف در كاربردهاى قرآنى، توحید فطری و روش و نگرش انبیاء الهی مخصوصاً حضرت ابراهیم(ع) بوده است كه نقطه مقابل شرک و مشرکان شمرده می‌شد. در آيات ياد شده ، بین حنیفیت و فطرت یعنی نگرش پاک و بی‌آلایش و گرایش غریزی و فطری نسبت به آفریدگار جهان، پیوندی هست. همچنین بارها ابراهیم، حنیف شمرده شده است.در احادیث هم، کلمه حنیف و حنیفیه، فراوان به کار رفته و منشأ آن فطرت دانسته شده است. امام باقر(ع) فرمود: “حنیفیت، از فطرتی است که خداوند مردم را بر آن خلق کرده و در خلق الهی تبدیل نیست”(الحنیفیة من الفطرة التی فطر اللّه الناس علیها لا تبدیل لخلق اللّه)٩.مهم‌ترین کاربرد حنیفیت در احادیث، اطلاق آن به مجموعه‌ای از تعاليم و احكام است که خداوند آنها را بر حضرت ابراهیم نازل کرده بود و بعدها برخی از آنها در میان اعراب جاهلی نیز مورد عمل واقع می‌شد١٠تا این که توسط پیامبر اکرم(ص) همه آنها از نو احیا شدند١١…
آیین حنیف، يك نهضت دینی و اصلاحی بود که مبلغان آن به نام حنفاء پیرو دین ابراهیم(ع) توصیف می‌شدند. حُنَفاء درآیین شرک و بت پرستی تشکیک کرده و از آن دوری می‌گزیدند، برای عبادت و تفکر به غارها پناه می‌بردند و مردم را به راه آیین کهن ابراهیم(ع) دعوت می‌کردند. این اندیشه ها تأثیر شگرفی در تزلزل و ویران کردن بنیان‌های بت پرستی درشبه جزیره عربستان برجای گذاشت وکم کم به خودآگاهی مردم منجر شد. از این رو مخالفت و مبارزه با خدایان دروغین در سال‌های قبل از اسلام شدت گرفته بود١٢.از امام صادق(ع) نقل شده که:”حنیفیت همان اسلام است”( انّ الحنیفیة هی الإسلام)١٣؛از پیامبر اکرم(ص) نيز نقل شده که آن حضرت نیز دین را با صفت حنیف توصیف کرده و فرموده:”خداوند مرا امر کرده که به دین حنیف او دعوت کنم”(انّ اللّه أمرنی أن أدعوا إلی دینه الحنیفیه)١٤…
—————————-
١.یوسف/۱۰۵؛روم/۳۰.
٢.حج/٣١؛بينه/٥.
٣.يونس/١٠٥؛روم/٣٠.
٤.بقره/١٣٥؛آل عمران/٩٥؛نساء/١٢٥؛انعام/١٦١؛نحل/١٢٣.
٥.مجمع البحرین،ج۵، ص۴۰.
٦.آل عمران/۶۷؛ نیز نک: بقره/۳۷؛ آل عمران/۹۵؛نساء/۱۲۴؛انعام/۷۹ و ۱۶۲؛ یونس/۱۰۵.
٧.نحل/١٢٠.
٨.نساء/١٢٥.
٩.کافی، ج۲، ص۱۲؛ بحارالانوار، ج۳، ص۲۸۱.
١٠. وسائل الشیعه،ج۱۳، ص۲۳۷؛ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۵۳.
١١.بحارالانوار، ج۱۲، ص۵۶.
١٢.سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۳۹۶.
١٣. تفسيرالبرهان، ج۱، ص۵۶۰؛ کنز الدقائق، ج۱، ص۳۵۰.
١٤.ابن شهر آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۵۸.