يازدهمين پيشوا و رهنماى ما پس از پيامبر،امام حسن بن على معروف به عسكرى و ملقب به زكىّ(پاكيزه و پيراسته و پارسا) و فقيه(عالم برجسته و آگاه به اصول و احكام دين) (٢٣٢-٢٦٠)فرزند امام هادى و پدر امام مهدى عليهم السلام ،به مدت٢٠ سال، امامت را به عهده داشتند و لقب عسكرى ايشان بخاطر اقامت اجبارى در منطقه نظامى سامرا بوده است.دوره امامت امام همزمان با سه خلیفه ستمگرعباسی(معتز،مهتدى و معتمد) بود كه سرانجام به دست معتمد،در سن ٢٨ سالگى مسموم و شهيد و در جوار پدر دفن شدند كه مزار آن دو امام بنام حرم عسكريين زيارتگاه مشتاقان از سراسر دنياست…ارتباط امام با شیعیان، به لحاظ كنترل هاى حاكمان محدود و از طریق نمایندگان بود. عثمان بن سعيد از نمایندگان خاص وی بود که پس از وفات امام، نيز به عنوان نخستین وكيل و نماينده خاص امام زمان(ع) هم انجام وظيفه مى نمود.در بعضى اوقات كه سختگيرى كمتر مى شد بعضى از شيعيان نيز موفق به ديدار با امام و گفتگو با ايشان موفق مى شدند.از ديگر راههای ارتباطی شیعیان با امام مکاتبه بود؛ برای نمونه میتوان به نامههای ایشان به على بن حسين بن بابويه و نامه به مردم قم و آبه(آوه) اشاره نمود كه در پاسخ به پرسش هاى مختلف آنان بوده است…
گفتم :از سيره علمى ايشان بگو:گفت:احادیثی از امام در تفسير قرآن،اخلاق،موضوعات اعتقادى،فقه، ادعيه و زيارات به ما رسيده است.امام به بحث هاى قرآنى و تفسيرى مشهور بودند.كتاب تفسيرى نيز به آن حضرت منسوب است (شامل سوره حمد و قسمتى از سوره بقره)كه در شمار کهن ترین آثار میراث تفسیری اماميه است.در زمان امام مشكلات اعتقادى مثل جسمانيت خداوند زياد شد که سهل بن زياد نامهای به امام نوشت و از ایشان دراینباره راهنمایی خواست.امام در پاسخ، از تفكر در ذات پرهيز داد و با اشاره به برخی آیات قرآن، فرمود:خدا یکتا و یگانه است؛ نه زاییده و نه زاده شده است و نه برای او همتایی است. آفریننده است نه آفریده. هر آنچه بخواهد از اجسام و غیر آن میآفریند و خود جسم نیست وچیزی شبیه او نیست و او شنوا و بیناست.كتاب ديگرى كه ابن شهر آشوب به امام منسوب كرده، كتاب المقنعه است. اثرى كه محتوايش بر گرفته از امام هادى عليه السّلام است و توسط رجاء بن يحيى روايت شده است…
در زمان امام ، قيام ها و اعتراض ها و شورش هائى انجام شد؛برخى توسط شيعيان و برخی با سوء استفاده از نام علويان چون قيام على بن زيد و عيسي بن جعفر ، و قيام على بن زيد بن حسين در كوفه و قيام احمد بن محمد بن عبدالله در مصر و شورش صاحب زنج كه امام صريحاً فرمود او از اهل بيت نيست.بعضى از اصحاب امام که آثاری در جهت حفظ تشیع داشته اند عبارتند از :حسين بن اشكيب سمرقندى با كتاب «الرد على الزيدية» ،محمد بن خالد برقى؛احمد بن محمد برقی با كتاب «المحاسن» كه دائرة المعارفى مشتمل بر احاديث امامان در تمامى زمينههاى مختلف معارف دينى از قبيل: اخلاق، تفسير و جز آن بوده است و نيز كتاب التبيان فى اخبار البلدان در جغرافياى تاريخى دنياى اسلام ؛ حسن بن موسى خشاب با كتاب «الرد على الواقفيه»؛محمد بن على بن حمزه؛احمد بن ابراهيم بن اسماعيل…از روايت هاى مشهور امام اين روايت است:«نشانههای مؤمن پنج چیز است: خواندن روزانه ۵۱ رکعت واجب و نوافل، زيارت اربعين، انگشتر به دست راست کردن، پیشانی را در سجده بر خاک نهادن و بلند گفتن «بسم الله الرحمن الرحيم»…
تنها فرزند امام عسكرى،حضرت مهدى بود.امام برادرى هم به نام جعفر داشت كه بعد از شهادت امام مدعى شد كه او جانشين ايشان است ولذا به جعفر كذاب مشهور گشت.ماجراى نماز خواندن بر امام عسكرى و كنار زدن جعفر توسط امام مهدى در حاليكه كودكى پنج ساله بودند،امامت آن حضرت را براى شيعيان تثبيت نمود. امام،عابدترین فرد زمان خود بود؛تمامی کمالات اخلاقی پدران و اجداد گرامی خود همچون بردبارى ،اراده استوار،بخشش و منش والا را به ارث برده بود.دانش بيكرانش حتى مخالفان را به اعتراف وامى داشت:بخت یشوع، پزشک مسیحی به شاگرد خود «بطریق» درباره ی حضرت چنین می گوید: “بدان که او داناترین فرد روزگار ماست که بر زمین زندگی می کند”…هنگام رحلتش به گزارش مورخان،هالهاى از غم فضاى سامرا را فرا گرفت و شيون و فرياد از مردم برخاست؛بازار تعطيل و بنى هاشم، شخصيتهاى نظامى و قضايى و منشيان و مردم به سوى جنازه هجوم آوردند، آن روز در سامرا قيامتى برپا بود…