در مورد برزخ، خيلى سؤال داشت؛گفت در نشست هفتگى مطرح مى كنم.وقتى دوستان را ديد،مطرح كرد.رضا گفت: پس از مرگ،روح ما به جهانى به نام برزخ منتقل مى شود و تا روز قيامت در آنجا درنگ دارد.قرآن در مورد كسانىكه در هنگام مرگ،تقاضاى بازگشت به دنيا براى انجام اعمال صالح را مى نمايند،مى فرمايد:”هرگز! اين فقط سخنى است كه گوينده اش مى گويد؛پیشاروی آنان (بعد از مرگ) برزخ است تا روزی که برانگیخته شوند(كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَى یوْمِ یبْعَثُونَ١).برزخ در لغت به معنای حائل و فاصله میان دو چیز و در اصطلاح، فاصله میان پایان زندگی دنیوی (مرگ) و آغاز زندگی اخروی است.قبر، جایگاه و محل استقرار بدن جسمانی است و عالم برزخ نیز جایگاه استقرار روح انسان است. روایات بیانگر آن است که عالم برزخ، بهشت و دوزخ مخصوص به خود را دارد که در آنها مردم به جزای اعمالشان میرسند. پیامبر اکرم(ص) فرمود: قبر (برزخ) باغی از باغهای بهشت یا گودالی از گودالهای آتش است٢…
سعيد: برزخ ، قيام و زندگي جديد و جهاني نو است؛خواه باغى از باغهاى بهشت باشد يا گودالي از گودالهاي دوزخ ، معبر و دالان ورودي به قيامت و حشر اکبر است و انسان در ادامه ی مسير زندگي دنيا وارد اين جهان مي شود، جهانى که سراسر آگاهي و حيات است كه در روايت مشهور از حضرت امير(ع) است:مردمان،در خواب هستند و چون بميرند،بيدار و آگاه مى شوند(النّاس نيام فإذا ماتوا انتبهوا٣).پيامبر(ص)در تفسير اين آيه كه مى فرمايد: “آتش،هر بامداد و هر شامگاه بر آنها عرضه مى شود(النّار يُعرضُون عليها غدوّاً وعشيّا٤)فرمود:هرگاه يکي از شما از دنيا برود، اگر از اهل بهشت باشد از بهشت، و اگر از اهل آتش باشد از جهنّم هر صبح و شام جايگاهش به او عرضه و به او گفته مي شود: اين موقف معين، جايگاه توست وقتي در قيامت خداوند تو را مبعوث کرد، به اين جا منتقل مي شوي٥. امام صادق (ع)نیز فرمود:”اين رخداد پيش از قيامت است؛ زيرا در قيامت صبح و شام نيست. پس اگر کافران هر صبح و شام معذّب مي شوند معلوم مي شود در برزخ و پيش از قيامت است٦”؛چنانكه در مورد صالحان در برزخ هم در آيه ٦٢ سوره مريم آمده است:در بهشت هر صبح و شام روزي آنها مقرر است(وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا)كه باز مربوط به بهشت برزخى است…
مسعود گفت: از نظر روايات وجود بدن برزخی امرى مسلم و قطعى است . بدن برزخى، شبيه بدن دنيوى است. امام صادق (ع) فرمود: «ارواح مؤمنان (در برزخ) در بدنهايى شبيه بدنهاى دنيوى آنان است٧» و نيز: «ارواح انسانها (در برزخ) به صورت جسدهاى دنيوىاند٨»لکن هر چند بدن برزخى بالاتر و كاملتر از بدن مادى است، در عين حال، از بدن قيامتى ناقص تر است.بدن برزخى چون شكل، مقدار و اندازه دارد، و هر فرد مردهاى، مرده ی ديگر رادراين قالب، مشاهده كرده، او را مىشناسد. نعمت هاي بهشتي در قيامت به مراتب از نعمت هاي برزخي والاتر است ; هم چنان كه عذاب دوزخي از عذاب برزخي بسي سخت تر است .ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل مي كند كه فرمودند: مومنان در حالي كه در عالم برزخ برخوردار از نعمت اند, پيوسته مي گويند: پروردگارا قيامت را برپا كن و وعده هاي خود را درباره ی ما محقق ساز و برعكس مشرکان در حالي كه در برزخ معذب هستند پيوسته مي گويند:پروردگارا قيامت را برپا مساز و وعده هاي خود را درباره ی ما محقق نفرما٩…
سروش اينگونه جمع بندى نمود: بنابر اين،بطور خلاصه مى توان گفت:عالم برزخ، عالم ارواح است و هم اكنون هم وجود دارد ولى از ما پوشيده است چون اسير اين بدن دنيوى هستيم. هرگاه با مرگ ،از اين بدن دنيوى ، رها مى شويم،روح ما كه از قيد بدن آزاد شده در برزخ قرار مى گيرد و بر اساس عملكردهايش در اين دنيا،متنعم يا معذب مى شود تا زمانى كه قيامت كبرىٰ برپا شود.معدود كسانى بوده اند كه قبل از مرگ خود، با عبوديت به رتبه اى برسند كه بتوانند در همين دنيا،روحشان را از بدن جدا كنند و پا در برزخ گذارند كه جهان انتباه و آگاهى هاست وآنجا مشهودات و مكشوفاتى داشته باشند وقتى دوباره به اين بدن باز مى گردند ،حقايقى را ديده و وجدان كرده باشند.اين عمل را انخلاع يا مرگ اختيارى گويند كه ظاهراً اشاره به همان “موتوا قبل ان تموتوا”ست :بميريد،پيش از آنكه بميريد…!
———–
١.سوره مومنون آيه ١٠٠
٢.ارشاد القلوب، ج۱، ص۷۵
٣.بحارالانوار،ج۴،ص۴۴
٤.سوره غافر آيه ٤٦
٥.بحار الانوار ج٦،ص٢٧٥
٦.مجمع البيان طبرسى،ج٨ص٨١٨
٧.بحارالانوار، ج ۶، ص ۲۶۸، روايت ۱۱۹
٨.بحارالانوار، ج۶،ص ۲۶۹، روايت ۱۲۱
٩.بحارالانوار, ج ۶, ص ۲۶۹ و۲۷۰