نتيجه اينكه نيت،يك فعل نفسى است و بسيار مهم است و اسلام هیچ عبادتی را بدون نیّت نمی پذیرد، و نیّت هم از نظر اسلام دارای دو ركن است:ركن اول توجه و آگاهى نسبت به عمل است نه از روى عادت مثل خیلی كارهایی كه انسان بدون توجه انجام می دهد و توجه ندارد.پس اولین ركن نیّت این است كه انسان باید ذهنش را متمركز كند به طوری كه عمل از روی توجه باشد نه بی توجهی. اینكه می گویند ادامه نيت در طول انجام عمل مثلاً نماز هم شرط است برای همین است. ركن دوم نیّت، اخلاص است و اینكه انگیزه انسان از عمل چیست يعنى به خود پاسخ دهد كه چه می كنم؟ وبرای چه این كار را انجام می دهم؟«چه می كنم» اصل نیّت است كه اطاعت امر مى كنم و هدف حتما باید برای نزدیكی به خدا و رضای او باشد.در ساير افعال هم بايد مراقب انديشه ها و تحليل ها و حمم قلبى خود نسبت به رفتار ديگران در گذشته و حال بود زيرا رضايت نسبت به فعل سوء ديگران انسان را شريك كار آنان مى كند چنانكه در زيارت سيدالشهداء(ع)،راضيان به قتل ايشان هنگام شنيدن اين واقعه نيز، مورد لعن قرار گرفته اند(وَ لعن الله أمهً سمعتْ بذلک فرضیتْ به١٧)…
نيّت
“يكى از زيباترين جلوه هاى آئين ما،”نيت” است…(زهرا متن را با اين جمله آغاز كرد و ادامه داد):نيت،به معناى قصد و اراده و عزم و تصميم و انگيزه اختيارى و آگاهانه براى انجام يك كار و يا باور و رضايت قلبى نسبت به يك عمل است.مطابق روایات، ارزش و اهمیت هر کاری بر اساس نیت و انگیزه آن تعیین میشود١؛ يعنى نیتهای ریایی باعث باطل شدن عمل و نیت های مخلصانه و با قصد قربت به خداوند، باعث ارزش و کمال عمل میشوند٢؛بر اساس حدیث معروف «إنّما الأعمالُ بالنیّات»، اعمال انسان در گرو نیتهاست٣؛روايات بسيارى از معصومين(ع) بر داشتن نیت پاک و مخلصانه تاکید و نیت فاسد را عامل از بین رفتن برکت و روزی انسان و پیش آمدن بلا و گرفتاری معرفی نموده اند٤. از آن بالاتر در برخی از احادیث، در مقایسه نیت و عمل، نیت را اصل، شالوده و برتر از اعمال معرفی کرده٥و اعمال را ثمره نیتها دانستهاند٦و حتى گفته اند که پاداش الهی، شامل نیت بدون عمل نیز میشود٧.بر اساس روایتی از اميرمومنان(ع)، اعمال بندگان، دارای مراتب و درجههایی متفاوت هستند و «نیت»، تعیین کننده میزان ارزش اعمال اخلاقی و عبادی انسانهاست٨…
بدين ترتيب مى توان گفت نيت خود يك عمل است و انسان دوگونه عمل دارد:يك عمل نفسى و درونى كه آن انديشه و نيت اوست و يك عمل بيرونى و جوارحى كه آن فعل اوست.جالب است كه در آئين ما بر بعضى از اين اعمال نفسى مثل اعمال بيرونى، مدح و ذمّ و جزا و پاداش تعلق مى گيرد.مثلاً در قرآن داريم كه ركون و ميل قلبى(كه در مرحله افعال نفسى است)به ظالمان نداشته باشيد كه آتش دوزخ شما را درمى يابد(وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ٩)ويا در مورد سوءظن مى فرمايد از بسيارى گمان هاى بد(كه آن هم فعلى نفسى و درونى است)اجتناب كنيد كه بعضى از آنها گناه است(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ١٠)و در روايات داريم كه رضايت داشتن و خشنود بودن از فعل ديگران در حكم همراهى و شركت با آنان در انجام آن فعل است.اين كلام امير مومنان در نهج البلاغه بسيار تأمل برانگيز است:راضى بودن به فعل يك گروه( مثل شركت در آن فعل است و براى هر فاعلى دو گناه است:گناه انجام فعل و گناه راضى بودن به آن فعل(الرَّاضِي بِفِعْلِ قَوْمٍ كَالدَّاخِلِ فِيهِ مَعَهُمْ، وَعَلَى كُلِّ دَاخِلٍ فِي بَاطِلٍ إِثْمَانِ: إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ، وَإِثْمُ الرِّضَى بِهِ١١)…
بنابراين نيت و فعل نفسى بسيار مهم است و بر كليه اعمال درونى و بيرونى ما سايه مى افكند و بايد بسيار مراقب جهان درون و انديشه ها و نيت هاى خود چه افعال اخلاقى و چه اعمال عبادى و شغلى و روزمره خويش باشيم. در مورد همه اعمال عبادى و واجبات تعبّدى مثل وضو، نماز، روزه، حج و…نیت کردن همرا با قصد قربت، واجب و ضروری است١٢. فقیهان، یکی از شرط های صحیح بودن عبادات را نیت کردن قبل از شروع عمل میدانند و ادامه داشتن نیت را تا پایان عمل نیز لازم می شمارند١٣.بنا بر نظر فقیهان، نیت امری نفسى و درونى است و لازم نیست بر زبان آورده شود١٤.نیت در نماز، در کنار رکوع، سجده، تکبیرة الاحرام و قیام، یکی از ارکان نماز است١٥. بعضى عالمان معتقدند اگر کسی قبل از انجام دادن اعمال مباح، نیت و قصد قربت کند، عملی که انجام مى دهد، تبدیل به عمل مستحبی خواهد شد١٦…
————–
١.منتخب میزان الحکمه، ج۱، ص۵۷۹.
٢.وسائل الشیعه، ج۱، ص۵۱.
٣. تهذیب الاحکام، ص۸۴؛بحارالانوار، جلد٦٧ص٢١١
٤. منتخب میزان الحکمه، ج۱، ص۵۷۹
٥.اصول کافی، ج۳، ص۱۳۴
٦. میزان الحکمه، ج۱۲، ص۵۷۹.
٧. وسائل الشیعه، ج۱، ص۵۲.
٨.وسائل الشیعه،ج۱، ص۶۳.
٩.سوره هود،آيه ١١٣
١٠.سوره حجرات،آيه ١٢
١١.نهج البلاغه،حكمت١٥٤
١٢.فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۲،ص۵۲۰.
١٣. فرهنگنامه اصول فقه، ج۱، ص۴۳۵.
١٤.رساله توضیح المسائل مراجع، ص۲۶۵.
١٥.فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۴، ص۱۲۷.
١٦.نقش نیت در فعل و هدف اخلاقی، شعبانى ص۵۵
١٧.زيارت عاشورا
