اين موضوع و چهار موضوع بعدى (مستحب،حرام،مكروه و مباح)كه به هم مرتبط بودند را نرگس پذيرفته بود و او به موقع آنها را روى پايگاه ارسال نمود:آشنائى با اصطلاحاتى كه نقش كليدى در اعمال عبادى و فردى و اجتماعى دارند،براى هرفرد مسلمان الزامى است.واجب، در اصطلاح فقهی به عملی گفته میشود که انجام دادن آن لازم و ترک آن، موجب توبیخ و عذاب الهی است. واجبات اقسام مختلفی دارد(همچون مطلق و مقيد،اصلى و تبعى،عينى و كفائى،تعيينى و تخييرى،موسّع و مضيّق و…)اما مهمترین واجبات شرعی، با عنوان “فروع دین” مشهورند که معروف ترین آنها، ده مورد است كه در يادداشت هاى گذشته آمد.البته فروع دین منحصر به این ده مورد نیست و دستورات ديگرى مانند احکام خريد و فروش، ازدواج، قصاص، ديات، قضاوت و… نیز از فروع دين هستند.برخى از اين واجبات در رابطه انسان با خدا در قالب قوانین و احکام و وظايف تعريف مى شوند همچون نماز، روزه و حج و برخی دیگر به وظایفی که انسانها در برابر یکدیگر دارند نظر دارند مانند جهاد و زكات و خمس و…
عبادات، كه رابطه صميمى و پيوند بين خالق و مخلوق است، بخش مهمى از واجبات را تشكيل مى دهند همچون نمازها(نمازهاى يوميه،نماز آيات، نماز قضاى والدين، نماز ميت، نماز طواف واجب، نماز قضا،نماز جمعه)و روزه(روزه ماه رمضان، روزه قضا،روزه قضای والدين،روزه سومین روز اعتکاف،روزه به جای قربانی در حج، کفاره نذر و قسم،کفاره افطار عمدی روزه واجب)و حج و ساير عبادات.امام صادق(ع) :”خداوند میفرماید هیچ بندهای نمیتواند محبت مرا به خود جلب کند مگر اینکه واجبات مرا دوست داشته باشد و به آن عمل کند١”؛امام علی(ع) نيزمی فرماید: “بشتابید به سوی عبادتها و سبقت بگیرید به انجام اعمال صالح؛ پس اگر کوتاهی از سوی شما صورت گیرد[در مستحبات باشد]، بپرهیزید از اینکه در انجام واجبات کوتاهی کنید٢”زيرا در واجبات دیگر جای هیچ کوتاهی و کمکاری نیست٣…
بعضى واجبات در بخش واجب كفائى قرار مى گيرند.واجب كفائى آن است كه بر همه مسلمانان واجب است ولى اگر يك نفر يا گروهى آن را انجام دهند،اين وجوب از بقيه ساقط مى شود همچون تعمير مساجد،امر به معروف و نهي از منكر، جهاد، تحصيل علم و اجتهاد براى استنباط احكام، اداء شهادت،آشتي بين طوايف در حال جنگ مسلمين،جواب سلام،غسل و ساير تجهيزات ميّت.اما واجب عيني يعني اعمالي كه بر هر كس كه مكلف شده واجب است بسيارند ،مهم ترين آن ها: نماز، خمس و زكات (در صورت احراز شرايط) حج، پاي بندي به عهد و پيمان، عمل به نذر، ايمان، تقوا، توبه از گناهان، حفظ نفس محترمه، اداء دين و ديات و كفّارات، اطاعت والدين ،چشم پوشي از محرمات و… اين آيه شريفه نيز پاداش اعمال واجب انسانها را شرح مى دهد:” هر کس کار شایستهای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به حیاتی پاک زنده می داریم و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام میدادند، خواهیم داد٤”…
شناخت واجبات بايد به تشخيص وظيفه در هر زمان و مكان و موقعيت بيانجامد.امام سجاد(ع) میفرماید:”تعجب میکنم از کسی که در جستجوی تحصیل فضیلت است، ولی از انجام فرائض واجب کوتاهی میکند و چنین آدمی از معرفت حقیقت امر و از تشخیص وظیفه خود محروم بوده، حقیقت را سبک و حقیر شمرده و غفلت کرده است از آنچه خداوند متعال او را برای آن ساخته و از وی آن را خواسته است٥”.تشخیص وظیفه از امور بسیار مهم است. أغلب مردم متدین در مقام تشخیص وظیفه دچار اشتباه و انحراف میگردند و چه بسیار به خاطر بجا آوردن امری مستحب، ترک تکلیف واجب میکنند؛ یعنی آن اندازه که به امور مستحبی و یا مرسوم و عرفی و متداول اهمیت میدهند، به وظائف و فرائض لازم خود اهتمام ندارند٦. از این رو سفارش رسول خدا (ص) به امیرمومنان(ع) این است:”ای علی! هر گاه دیدی مردم به مستحبّات اشتغال دارند تو به کامل ساختن واجبات بپرداز٧”و امیرمومنان نیز فرمود: “مستحبات، موجب نزدیکی بندگان به خدا نمیشود وقتی که به واجبات ضرر برساند٨”…
———–
١.الکافی، ج۲، ص۸۱
٢.غررالحکم و دررالکلم،چ اول، ص۱۸۱
٣.شرح خوانساری بر غرر الحكم،ج۴، ص۱۴۹
٤.سوره نحل، آیه۹۷
٥و٦.مصباح الشریعة ص۱۱۲
٧.الحکم الزاهرة، ص۷۴۸
٨.غررالحكم ، ص۱۷۹