حرام، در فقه اسلامی، به عملی گفته میشود که ترک آن از مردم خواسته شده و با انجام آن ، فرد گناهكار تلقى مى گردد و مستوجب عقاب است. حرمت، از احکام پنجگانه فقهی، و به معنای ممنوعیت انجام کار حرام است.امورى كه شارع مقدس،حرام نموده داراى مفسده هائى است كه هم فرد و هم جامعه را با خطرات بسيار روبرو مى كند چون رباخوارى، شرابخوارى، فساد جنسى، تجسس، اسراف، دروغ و تهمت و افترا و…گاهى بعضى عبادات مثل نماز و روزه هم، حرام مى شوند زيرا برطبق دستور الاهى نيستند و از آنجا كه روح عبادت،تسليم و اطاعت است اين گونه عبادات گناه بوده و حرام مى شوند مانند:روزه مستحبی فرزند، اگر والدینش او را از روزه گرفتن نهی کرده باشند؛ نماز زن حائض؛ روزه کسی که یقین دارد یا احتمال عقلایی میدهد که روزه برایش مضر است؛ روزه ایام تشریق برای کسانی که در سرزمین مِنا هستند؛ روزه مستحبی زن در صورتی که باعث از بین رفتن حق شوهرش شود؛ روزه در یوم الشک، اگر به نیت اول ماه رمضان گرفته شود؛ روزه عید فطر؛ روزه عید قربان؛ روزه سکوت؛روزه مسافر و…
زهرا پس از مقدمه بالا، مقاله حرام را اينگونه ادامه داد:اعمال حرام را در منابع فقهى به اقسام مختلفی تقسیم کرده اند: ذاتی و عرضی(حرمت ذاتی، مستقیما از دلیل شرعی به دست میآید، مانند حرمت نوشیدن شراب، اما حرمت عرضی در موردی است که فعل موردنظر ذاتا حرام نیست، اما در پی نذر یا قسم، حرام میشود؛ مانند مکروهی که به دلیل نذر یا قسم شرعی، حرام میشود)شرعی و عقلی(حرمت شرعی، با دلیل شرعی ثابت میشود مانند دروغ گفتن، اما حرمت عقلی، به حکم عقل قطعی به اثبات میرسد؛ مانند خوردن غذایی که ضرر جدی دارد و به حکم «کلّ ما حکم به العقل حکم به الشرع»، حرمت آن روشن میشود)نفسی و غیری(حرمت نفسی، به خود عمل تعلق میگیرد، مانند ضرر زدن به دیگران که به خودی خود حرام است؛ اما حرمت غیری، حکم کاری است که مقدمه حرام باشد؛ مانند کشت انگور به نیت فراهم کردن شراب)ابدی و غیرابدی(حرمت ابدی، برای همیشه جاری است، مانند حرمت ازدواج با مادرزن، اما حرمت غیرابدی، ممکن است برداشته شود؛ مانند حرمت ازدواج با خواهرزن که تنها تا زمان پابرجا بودن ازدواج جاری است)١…
بخش عمده اى از حرام ها به كسب و كار مربوط مى شود زيرا اگر لقمه حرام بر سفره مسلمان قرار گيرد تبعات نفسى و اخلاقى و اجتماعى زيادى برآن مترتب خواهد شد.دسته اول از معاملات حرام،معامله کردن عین نجس مثل خون، مردار، شراب و ساير مايعات مستى آور، سگ و خوک خشکی( در صورتی است که خرید و فروش آنها به قصد استفاده حلال و عقلایی دیگری نباشد مثل خرید و فروش خون به قصد استفاده در بیمارستان و تزریق به بیماران باشد، یا خرید و فروش مردار برای آموزش دانشجویان پزشکی باشد)؛دسته دوم خرید و فروش ابزار و آلات قمار، ابزار موسیقی لهوی، ظرف های طلا و نقره، صلیب، بت كه یا هیچ فایده دیگری غیر از استفاده حرام ندارند یا اگر دارند، قصد خریدار از خرید آن اجناس، استفاده در جهت حرام است مانند فروش انگور به کسی که قصد ساخت شراب را دارد، بهخصوص اگر خودش نیز به قصد ساخت شراب، این انگور را بفروشد…
دسته سوم خرید و فروش چیزهایی که فایده عقلائى ندارد مانند خرید و فروش مار، عقرب و زباله و… البته به این شرط که فایده عقلائی نداشته باشد، بنابراین اگر در زمان یا مکانی، این چیزها فایده عقلایی داشته باشند، خرید و فروشش ایرادی ندارد.دسته چهارم کسب در آمد از کارهایی که خود آن کارها حرام است مانند رشوه، دشنام دان به مومنان، سحر و جادو، شعبده، غش در معامله و امثال آن٢…اما حرام در روابط فردى و اجتماعى كه بسيار است همچون غيبت و تهمت و دروغ و تمسخر ديگران،اسراف و تبذير، دزدى ، بدگوئى از ديگران ، تجسس ، شرابخوارى ، خوردن مردار ، زنا ، كم فروشى ، فريب مشترى ، ازدواج با محارم و كافر، معامله مسکرات، قمار، ترک تعهد نذر و قسم، غصب مال یا حق دیگری ،نبش قبر، خوردنى ها و نوشيدنى هاى حرام،سجده براى غير خدا،آلوده كردن عبادتگاه ها و مساجد و بسيارى ديگر…بايد دانست اجتناب از اين محرمات،در درجه اول نفعش به خود انسان مى رسد چون خالق انسان هرچيزى كه مضر به حال او و جامعه باشد را حرام نموده است و در درجه دوم با تسليم شدن به رب العزه ،جان خود را براى كسب معارف الاهى و نائل شدن به قرب ربوبى آماده كرده است…
——————
١.دائرة المعارف فقه مقارن، مكارم شيرازى،ج۱، ص٤٣٠-۴۳۱
٢.مکاسب محرمه،شيخ انصارى(ره)، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۵-۳۸۰