گفتم : نوبت قبل در مورد برداشت آئين ما از “جهان”صحبت كرديم؛امروز مى خواهيم در باره “هويت” بحث كنيم ؛ زيرا يكى از موضوعات مهم جوامع و بخصوص جوامع اسلامى در جهان امروز،بحران هويت است كه بر اثر شرايط خاص جهانى شدن و اختلاط فرهنگ ها،گريبانگير افراد و جوامع شده است.از امير كه مطالعات روانشناسى دارد، مى خواهم بحث را شروع كند.امير: بله، سعيد راست مى گويد،بحران هويت،يكى از مشكلات دينداران در فضاى جهانى شدن و به اصطلاح تمدن جديد است.آن روستائى كه به شهر مى رود؛آن دانشجو كه به غرب مى رود؛آن جوان كه پا به فضاى سايبر مى گذارد؛آنكه از يك محيط محدود به محيط بزرگ و آزاد مى رود…كم كم هويتش دچار تغيير مى شود و براى متوليان جوامع ،اين سوال ايجاد مى شود كه با اين بحران،چه بايد كرد؟ گفتم:آيا تعريفى از هويت داريم؟ امير گفت: هویّت را کیستی يا ساختار شخصيت معنى كرده اند كه به مجموعه نگرشها، ویژگیها و روحیات فرد و آنچه وی را از دیگران متمایز میکند، گفته میشود…
گفتم:بيشتر توضيح بده؛ گفت: هویّت عبارت است از مجموعه خصوصیّات و مشخّصات اساسی اجتماعی، روانی، فرهنگی، فلسفی، زیستی و تاریخی همسان كه به رسایی و روایی بر ماهیّت یا ذات فرد يا گروه، به معنای یگانگی یا همانندی اعضای آن با یكدیگر،دخالت مى كند و آنها را در یك ظرف مكانی و زمانی معیّن به طور مشخّص و قابل قبول و آگاهانه از سایر گروه ها و افراد متعلّق به آنها متمایز سازد و در نگرش و رفتار آنها بروز و ظهور پيدا مى كند.تعبيرهائى چون هويت شرقى يا غربى؛هويت دينى يا الحادى؛هويت سلحشورى يا سازگارى و…را در كاربردها مى بينيم.روانشناسان ریشه تشكيل هویت را در دوران کودکی،خانواده و محيط و فرهنگ می دانند كه در فرد ايجاد اعتماد به نفس مى كنند بطوريكه آگاهانه يا ناخودآگاه،روشى را در زندگى پيش مى گيرد.بعضى مفسرين اين آيه قرآن را بر همين معنا،تفسير كرده اند:”قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ١” يعنى هر كس بر ساختار و خُلق و خوى خويش عمل مىكند؛«شاكله»، به معناى ساختار و بافت روحى انسان است كه در اثر وراثت ، تربيت و فرهنگ اجتماعى ، خلق و خوى، عادات و بافت فكرى و خانوادگى و اجتماعى افراد شكل مى گيرد و عمل هر كس هم در گرو آنهاست (از كوزه همان برون تراود كه در اوست!)لذا گفته اند چون رفتارها ريشه در حالات و عادات دارد، بايد از انگيزهها و خوگرفتن هاى نابجا پرهيز كرد تا اعمال نابجا به صورت ملكه در نيايد…
رضا گفت:تاكيد دين بر تربيت فرزندان از كودكى بر اساس آموزه هاى دينى، براي تشكيل يك هويت دينى در آنان است بطوري كه در بزرگسالى اين آموزه ها،در رفتار و گفتار و پندار او بروز پيدا كند؛ مثلاً چون معتقد به حق الناس است در كسب و كارش،كم فروشى و حرام راه نمى دهد و از سودهاى كلان مى گذرد و حاضر به دروغ گفتن نيست حتى اگر دروغ او را به مدارج بالا برساند و حاضر به فساد و فحشاء نمى شود چون خدا را ناظر مى داند و…اگر خانواده و اولياى تربيتى و رسانه اى،در ايجاد اين هويت در كودكان موفق شوند،تا اندازه اى از بحران هويت پيشگيرى كرده اند.گفتم البته خطر آن كم مى شود ولى از بين نمى رود.رضا گفت:البته،با توجه به اختيار انسان و اغواى شيطان،هميشه خطر در كمين است.قرآن کریم به صراحت ماجراى کسانى را بیان مى کند که هویت واقعى خود را باخته، از پوست خود درآمده و گونه اى دیگر شده اند…
گفتم:چند نمونه ذكر كن.گفت: مثلاً بعد از نقل ماجراى «اصحاب سبت» که على رغم فرمان الهى مبنى بر ممنوعیت صید در روزهاى شنبه، به صید مى پرداختند، مى فرماید:” چون در برابر آنچه از آن نهى شده بودند گردن کشى کردند، به آنها گفتیم که بوزینگان مطرود باشید٢”؛ و يا به داستان کسى(بلعم باعور) اشاره مى کند که نخست در صف مؤمنان بوده و حامل آیات الهى گشته، اما از این پوست و قالب بيرون آمده(إنسلخ) و اسير وسوسه شيطان شده و عاقبت کارش به گمراهى و بدبختى کشیده شده است٣؛و يا چون علماى يهود كه بخاطر عمل نكردن به تورات و عدم رعايت آن، به الاغى تشبيه شدند كه كتاب هائى حمل مى كند!٤؛هم چنین زنگار گرفتن دل، قساوت دل، انعطاف ناپذیرى در برابر کلام حق، موعظه ناپذیرى و آنچه که قرآن کریم با عبارات «رین يعنى زنگار گرفتن» (کَلاّ بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ٥)؛«زیغ يعنى كجى و انحراف» (فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ٦)؛ «طبع يعنى بسته شدن و مُهر خوردن» (طَبَعَ اللّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ٧)، «ختم و مهر زدن بر دل ها و پرده افتادن بر خردها و بصيرت ها» (خَتَمَ اللّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ٨)، تعبير مى کند كه مى توان آنها را از علایم بحران هویت دانست…
—————-
١.سوره إسراء،آيه ٨٤
٢.سوره اعراف،آيه ١٦٦
٣.همان،آيه ١٧٥
٤.سوره جمعه،آيه ٥
٥. سوره مطففین،آيه ١٤
٦. سوره آل عمران،آيه ٧
٧. سوره محمد(ص)،آيه ١٦
٨. سوره بقره،آيه٧