حاكمان

 

 

 

بحث هاى ما در نشست هاى فاميلى جا افتاده و همه با علاقه دنبال مى كردند.اين بار بحث به رسالت و مسئوليت حاكمان رسيد.پدر براى شروع بحث گفت: مسئوليت حاكمان بسيار سنگين است زيرا دامنه مسئوليت آنها همه جامعه را دربر مى گيرد.از جواد كه در نهج البلاغه كاركرده مى خواهيم ديدگاه اميرمومنان (ع) را در اين موضوع بيان نمايد. جواد،ضمن تشكر از پدر گفت:در نگاه امام، منشأ وظائف و مسئوليت هاى حاكم ، موازين الاهى است كه بايد عمل كند:”امام و پیشوا غیر از آنچه از طرف خداوند مأمور است، وظیفه دیگری ندارد”(اِنّه لیس علی الاِمام اِلاّ ما حمّل من اَمْر ربّه)١.يعنى وظایف حاکم در دایره شريعت و تبعیت و برپائى احکام الهی است که اجرای آنها سعادت جامعه اسلامی و اصلاح روابط میان مسلمانان و عزت دین و دنیای آنها را در پی دارد.او وامدار هيچ فرد و حزب و گروهى نيست تا مجبور باشد حق كسانى را بخاطر جلب رضايت آنها نابود كند.حاكمان وظيفه دارند خويش را در بوته خودسازى و تقوى و تهذيب و عبوديت و قناعت و آراستگى به اخلاق نيكو و زهد و دورى از تجمل و رياست طلبى، فولاد آب ديده كنند تا شايسته رهبرى أُمت شوند…

 

گفتم:چه مسئوليتى در برابر مردم دارند؟ گفت: نزديكى و همراهى و همدلى با مردم به ويژه طبقات ضعيف.اين عبارت خود امام است:”آیا به این قناعت کنم که گفته شود من امیر مؤمنانم، اما در سختی های روزگارِ آنان شرکت نکنم و در تلخی های زندگی برای آنها اسوه و نمونه نباشم؟!”٢ و در جای دیگر می فرماید:”خداوند بر پیشوایان عدل واجب نمود بر خود سخت گیرند و همچون طبقه ضعیف مردم باشند، تا ناملایمات فقر، به فقیر فشار نیاورد و او را هلاک نکند”٣؛ و به مالك اشتر كه او را به استاندارى مصر مى فرستد، مى فرمايد: “قلب خویش را نسبت به مردم از رحمت و محبت و لطف سرشار ساز”٤؛ و به محمد بن ابی بکر نيز كه به همان ماموريت گسيل داشت، می گوید:”بال های محبتت را برای آنها بگستر و پهلوی نرمش و ملایمت را بر زمین بگذار”٥.و مى فرمايد،عفو و گذشت را در مواردى كه خطائى از آنان سرمى زند ،در پيش گير:”گاه از آنها خطا و لغزشی سر می زند و دچار ناراحتی هایی می شوند و عمداً یا سهواً کارهایی انجام می دهند. به اندازه ای در باره آنها عفو و گذشت کن که دوست داری خداوند در باره تو عفو و گذشت کند”٦…

 

پدر گفت: در امور حاكميتى،چه رسالت و مسئوليت هائى دارد؟جواد گفت: برقرارى عدالت در سه بعد شخصى،اجتماعى و اقتصادى از مهم ترين مسئوليت هاى اوست. امام مى فرمايد:حتى در نگاه كردن و اشاره كردن نيز طورى مساوات را در نظر بگير كه كسانى در تو طمع نكنند يا از تو نوميد نشوند٧.هماره رضايت و خشنودى توده مردم را در نظر بگير و رضايت يا خشم خواص را بر رضايت و خشم عامه مردم ترجيح مده: “باید از کارها، آن را بیشتر دوست بداری که نه از حق بگذرد و نه فرو ماند و عدالت را فراگیرتر بُود و رعیت را دلپذیرتر، که ناخشنودی همگان، خشنودی خواص را بی اثر گرداند و خشم خواص ، خشنودی همگان را زیانی نرساند”٨.امام عليه السلام، ارزشيابى را ملاك مهمى مى شمرد و از حاكم مى خواهد،افراد درستكار و بدكار را يكسان نشمرد و تشويق و تنبيه را در مورد آنان به كار گيرد:”مباد نکوکار و بدکردار در دیده ات برابر آید، که آن رغبت نکوکار را در نیکی کم کند، و بدکردار را به بدی وا دارد، و در باره هر یک، آن را عهده دار باش که خودش بر عهده گرفت”٩.

 

گفتم:در ترتيبات رسيدگى به امور مردم، بايد چگونه رفتار كند؟ گفت: بايد طورى عمل كند كه مردم بتوانند با او ارتباط داشته باشند:”و برای مراجعه کنندگان، زمانی را قرار بده که شخصاً به امور آنها رسیدگی کنی. برای آنها مجلسی قرار بده که عمومی باشد و در آن برای خداوند تواضع کنی و لشکریان و یارانت را از آن مجلس دور ساز، تا هر کس بدون ترس و لکنت صحبت کند”١٠ و سفارش اكيد به حاكمان دارد كه به طبقات ضعيف بسيار رسيدگى كنند و حاجاتشان را برآورند :”خدا را! خدا را! در طبقه فرودین از مردم؛ آنان که راه چاره ندانند و از درویشان و نیازمندان و بینوایان و از بیماری بر جای ماندگانند … برای خدا حقی از خود را که به آنان اختصاص داده و نگهبانی آن را به عهده ات نهاده پاس دار … پس مبادا فرو رفتن در نعمت، از پرداختن به آنان بازت دارد که ضایع گذاشتن کاری خُرد به خاطر استوار کردن کاری بزرگ و مهم، عذری برایت نیارد”١١.مهمترین وظیفه حاکم نظارت دائم بر کارگزاران ، نظارت دایم است، که در اين موضوع بايد از افراد مخفی برای کنترل استفاده کند و آن گاه که خیانت یا ظلم کارگزاران ثابت شود، به مجازات آنها به اندازه گناهشان اقدام گردد:”اعمال کارگزاران را زیر نظر بگیر و بازرسانی صادق و وفادار، بگمار”١٢…

———————

١.نهج البلاغه،خطبه ١٠٥.

٢.همان،نامه ٤٥.

٣.همان،خطبه ٢٠٩.

٤.همان،نامه٥٣.

٥.همان،نامه ٢٧.

٦. همان،نامه ٥٣.