گفتم: فرهاد، تو كه بازرگانى خواندى براى فاميل بگو رسالت بازرگانان چيست؟فرهاد گفت:كمتر از بقيه نيست! تجارت، راه رشد و استقلال مالى و توانمندى اقتصادى از طريق مشروع براى رفاه خود و خانواده و جامعه است. اگر بازرگان، فقه كسب و كارش را ياد بگيرد، حركت اقتصادى خود را بر مبناى حلال تنظيم مى كند و از كسب و كارهاى حرام چون ربا و قمار و كم فروشى و احتكار و رشوه و غشّ در معامله و معاملات باطل و…مى پرهيزد. حضرت على (ع)،بر فراز منبر فرمود:اى جامعه بازرگانان! اول فقه،سپس تجارت”الفقه ثم المتجر”و اين عبارت را بخاطر اهميتش سه بار تكرار فرمود:ابتدا فقه [كسب و كار]را بياموزيد،سپس بازرگانى را شروع نمائيد١.خداوند فرمود:ای مومنان! اموال یکدیگر را به باطل (و از طرق نامشروع) مخورید مگر اینکه تجارتی با رضایت انجام گیرد…”٢ ؛و در عين حال هشدار مى دهد كه مباد، تجارت و خريد و فروش،شما را از ياد خدا غافل كند كه مردانى هستند كه بازرگانى و بيع هرگز آنها را از ياد خدا باز نمى دارد٣…و اين،راهبرد اصلى تجارت است…
گفتم:بايسته هاى تجارت چيست؟ گفت: “نخست نوشتن و تنظيم سند٤(در غير مبادلات نقدى)؛ دوم ،شاهد گرفتن بر تجارت٥؛سوم رعايت تقوى٦؛ چهارم رعايت عدالت در تجارت با توزين صحيح و عدم كم فروشى٧؛پنجم رضایت طرفین كه شرط صحت و مشروعیت تجارت است٨؛ و اين تجارتى است که نيازهاى جامعه را بر آورده خواهد نمود. گفتم: خط قرمزهائى كه بازرگانان بايد رعايت كنند،كدام است؟گفت: ورود عواملى چون رشوه و ربا و قمار و كم فروشى و…در تجارت. درافتادن به اقتصادباطل،در قرآن اينگونه نهى شده است:اموال یکدیگر را به باطل (و ناحق) در میان خود مخورید! و برای خوردن بخشی از اموال مردم به گناه، (قسمتی از) آن را (به عنوان رشوه ) به قضات ندهید، در حالی که میدانید (این کار، گناه است)”!٩…
گفتم: بعضى از مصاديق اين اقتصاد و تجارت باطل چيست؟ فرهاد گفت: كسب ثروت از طرق نامشروع مثل رشوه و قمار و ربا و غصب و ظلم و سوگند دروغ و پرونده سازى و مكر براى تصرف و بالاكشيدن اموال ديگران و كم فروشي و…مثلاً در مورد كم فروشى مى فرمايد:واى بر كم فروشان،کسانی که وقتی میخواهند برای خود توزين کنند حق خود را به طور کامل میگیرند،اما هنگامی که میخواهند برای دیگران کیل یا وزن کنند کم میگذارند”١٠… همچنين مى فرمايد:حق پیمانه را ادا کنید (و کم فروشی نکنید)، و دیگران را به خسارت نیفکنید! و حق مردم را کم نگذارید، و در زمین تلاش برای فساد نکنید!١١. از ديگر مصاديق تجارت حرام،كسب و كار از طريق سخن لهو است: “بعضی، از مردم خریدار سخنان بیهوده اند، تا به نادانی مردم را از راه خدا گمراه کنند و قرآن را به مسخره می گیرند نصیب آنها عذاب دردناك است”١٢كه در روايات سخن لهو به غنا تفسير شده و پيامبر(ص)فرمود:تعلیم تغنی حرام و نیز فروش و پولهایی که از آن بدست می آید حرام است١٣ و نيز تجارت از طريق تحريف كلام خدا و كتب آسمانى١٤ و كسب از طريق سحر و جادو١٥،تجارت از طريق اشاعه فحشاء١٦و…كه تفصيل آن در رساله هاى عمليه آمده است…
گفتم:از جنبه هاى مثبت تجارت و رسالت تجار و بازرگانان نيز بگو! گفت: اين بازرگانان هستند كه با توانمندى مالي،موفق به انواع خيرات و احسان ها و نذورات و وقف ها و تاسيس انواع خيريه ها و بنيادهاى نيكوكارى و مسئوليت اجتماعى و بناى عبادتگاه ها چون مساجد و حسينيه ها و مهديه ها و… مى شوند كه ردپاى احسان آنها از ابتداى تاريخ تا كنون در جوامع مختلف قابل مشاهده است.رسالت ديگر نشان دادن عملى فرهنگ اسلامى از طريق اخلاق نيكو و پاك دستى و خير رسانى در مبادلات مالى با مردم كشورهاى ديگر است چنانكه مى دانيم اسلام از طريق بازرگانان مسلمان به كشورهاىى چون اندونزى و مالزى و بعضى كشورهاى اروپائى راه پيدا كرده است.تجربه نشان داده اهتمام به تبليغ علمى و عملى توسط بازرگانان كه خود را مجهز به دانش دينى كرده باشند در بعضى مواقع بسيار موثرتر از تبليغ مبليغين رسمى بوده است…
———————–
١.«يَا مَعْشَرَ اَلتُّجَّارِ اَلْفِقْهَ ثُمَّ اَلْمَتْجَرَ اَلْفِقْهَ ثُمَّ اَلْمَتْجَرْ،من لا يحضره الفقيه،ج٣،ص١٩٤.
٢.یـایها الذین ءامنوا لا تاکلوا امولکم بینکم بالباطـل الا ان تکون تجارة عن تراض منکم،سوره نور،آيه٣٧
٣.رجال لا تلهیهم تجـارة ولا بیع عن ذکر الله،سوره نسا، آیه۲۸۲.
٤و٥و٦:سوره بقره آیه۲۸۲.
٧.واوفوا الکیل والمیزان بالقسط.(و پیمانه و وزن را از روی عدالت كامل کنید).سوره انعام،آیه۱۵۲.
٨و ٩.تجـارة عن تراض منکم،نور/٣٧.
١٠.ويل للمطففين،الذین اذا اکتالوا علی الناس یستوفون و اذا کالوهم او وزنوهم یخسرون، سوره مطففین، تفسیر نمونه، ج۲۶، ص۲۴۴.
١١.اوفوا الکیل ولا تکونوا من المخسرین• ولا تبخسوا الناس اشیاءهم ولا تعثوا فی الارض مفسدین.سوره شعرا،آيه ١٨٣.
١٢.”وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ،سوره لقمان،آيه ٦.
١٣. مجمع البیان، ج۸، ص۷۶. المیزان، ج۱۶، ص۳۱۳. نورالثقلین، ۴، ص۱۹۴.
١٤.سوره بقره آیه۷۹.
١٥.سوره بقره،آيه ١٠٢.
١٦.سوره نور،آيه٣٣؛ تفسير نمونه ،ج١٤ص٤٦١.